De Etruskische erfenis rond het Bolsenameer

De Etruskische stad lag hier, en niemand weet precies waar

Aan dit meer lag Volsinii, in het Etruskisch Velzna, een van de twaalf steden van de Etruskische bond. De Romeinen verwoestten haar in 264 voor Christus en bouwden hun eigen stad aan de oever, op de plek van het huidige Bolsena. Waar de Etruskische voorganger stond, is nog altijd omstreden. De meest aangehangen theorie plaatst haar op de rots van Orvieto, twintig kilometer naar het noorden; anderen houden het op Bolsena zelf. Dat is geen detail voor specialisten: het bepaalt waar je moet zijn als je de stad wilt zien. Italië betaalt met de euro.

Wat je bij Bolsena daadwerkelijk kunt bekijken

Het opgravingsterrein van de Romeinse stad ligt even buiten Bolsena en werd tussen 1961 en 1982 blootgelegd. Je ziet er straten, huizen, een badgebouw en het forum; toegang kost enkele euro's en het terrein is op maandag gesloten. Het interessantste zit eronder. Archeologen troffen op het terrein drie archaïsche Etruskische heiligdommen aan, en onder het forum wordt de tempel van de god Voltumna vermoed. Let op: je vindt hier geen graven met muurschilderingen, want dit is een stad en geen dodenstad. Voor de vondsten ga je naar het museum in de burcht van Bolsena.

Het federale heiligdom van de twaalf steden

De Romeinse geschiedschrijver Livius schrijft over de jaarlijkse bijeenkomst van de twaalf Etruskische steden bij het fanum Voltumnae, het heiligdom van de god Voltumna. Dat was geen tempel maar een terrein met markt, spelen en politiek overleg, en het lag bij Volsinii. Sinds 2000 graaft een team aan de voet van de rots van Orvieto, twintig kilometer hiervandaan, op een terrein dat als de sterkste kandidaat geldt; er zijn een tempelfundering, een weg met karrensporen en duizenden votiefgaven gevonden. Het is een van de weinige archeologische vragen in Italië waar nog jaarlijks nieuwe stukken van het antwoord bij komen.

De beschilderde graven liggen vijftig kilometer verderop

De bekendste Etruskische vindplaats van deze streek is de necropool van Tarquinia, met ruim zesduizend graven waarvan er ongeveer tweehonderd beschilderd zijn; een stuk of twintig zijn er te bezoeken, via trappen omlaag en achter glas. Volgens Unesco staat ze sinds 2004 samen met Cerveteri op de werelderfgoedlijst. Let op: Tarquinia ligt niet aan het meer maar ongeveer vijftig kilometer naar het zuidwesten, richting de kust. Reken op ruim een uur rijden per enkele reis. Het is een dagtocht, geen middagje, zeker als je er het museum in het Palazzo Vitelleschi bij doet, waar de gevleugelde paarden uit een tempelfronton staan.

De holle wegen liggen in Toscane

De Vie Cave zijn paden die de Etrusken meters diep uithakten in het tufsteen, tussen Pitigliano, Sorano en Sovana. Op sommige plekken lopen de wanden tien tot twintig meter hoog boven je uit, zodat je door een spleet loopt waar het licht maar half doordringt. Ze worden toegeschreven aan de Etruskische tijd, die hier in de zevende eeuw voor Christus begint. Ook die liggen niet aan het meer: vanuit Bolsena is het ongeveer veertig kilometer naar het noordwesten, over de provinciegrens naar Toscane. Waar ze precies voor dienden is nooit vastgesteld; verbindingsweg, waterafvoer en processieweg worden alle drie voorgesteld. De paden zijn gratis en een lus tussen twee van die holle wegen kost anderhalf tot twee uur, maar na regen zijn ze modderig en glad.

Orvieto is de kortste rit en levert het meest op

Orvieto ligt op ongeveer twintig kilometer en is de enige Etruskische bestemming die je hiervandaan in een halve dag doet. Onder de stad zijn ongeveer 1.200 in het tufsteen uitgehakte holtes in kaart gebracht, gebruikt voor waterberging, opslag en duiventeelt; een deel is met een rondleiding van ongeveer een uur te bezoeken voor rond de 7 euro. In het archeologisch museum en het museum Claudio Faina naast de dom staan de vondsten uit de necropolen aan de voet van de rots. Aan de rand van de stad ligt bovendien een put uit 1537 met twee wenteltrappen van 248 treden die elkaar niet kruisen, zodat muildieren elkaar niet tegenkwamen.

Wat de Etrusken hier achterlieten in het landschap

De Etrusken bouwden op tufsteen omdat het zacht is en zich laat uithakken. Vrijwel elk dorp rond dit meer staat op zo'n plateau, met kelders van meters diep, grotten en soms hele straten die uit de rots zijn gehaald. Bij Sutri, 60 kilometer zuidelijker, is zelfs een compleet amfitheater uit de rots gehakt, met plaats voor naar schatting negenduizend toeschouwers. Van de Etruskische bouwwerken boven de grond is vrijwel niets over: de stad aan dit meer werd in 264 voor Christus met de grond gelijkgemaakt. Tufsteen brokkelt, en wat de Romeinen niet sloopten is later voor nieuwbouw hergebruikt. Wat de eeuwen wel doorstond zit in de graven en onder de grond, zoals bij Vulci en Tuscania.

Hoe je dit praktisch aanpakt

Zonder auto kom je er niet. Tarquinia heeft een station aan de kustlijn, maar vanaf het meer is er geen bruikbare treinverbinding en de bussen tussen de dorpen rijden weinig, op zondag vrijwel niet. De doorgaande weg is de oude Cassia, tegenwoordig de SR2. Reken vanaf het meer op ruim een uur rijden naar Tarquinia en op een klein uur naar Pitigliano, en plan de archeologische terreinen in de ochtend. Let op: in juli en augustus is het rond het middaguur op een open opgraving zonder schaduw ruim boven de dertig graden, en de meeste terreinen sluiten dan een paar uur. Neem water mee, want ter plekke is er meestal niets te koop.