De charme van Andalusië met witte dorpen en flamenco

Twee dingen die het beeld van Andalusië bepalen, en allebei worden ze verkeerd bezocht

Witte dorpen en flamenco staan op elke foto van deze streek, en juist daarom krijgen de meeste bezoekers er een uitgeklede versie van te zien: een dorp op het drukste uur van de dag en een voorstelling die op toeristen is geschreven. Dat kan anders, en het scheelt geen geld maar planning. Hieronder staat wat flamenco werkelijk is en waar je het hoort zoals het bedoeld is, en waarom die dorpen wit zijn en wanneer je er moet zijn.

Flamenco staat sinds 2010 op de Unesco-lijst

Op 16 november 2010 is flamenco opgenomen op de lijst van immaterieel erfgoed van Unesco, en die datum is in Andalusië sindsdien de Día del Flamenco. In de omschrijving van Unesco staat iets wat voor een bezoeker belangrijk is: de overdracht gebeurt binnen families van artiesten en in de peñas, de plaatselijke flamencoclubs. Verder is het geen dansvorm maar in de eerste plaats zang. De cante is de kern, met gitaar, handgeklap en een danser eromheen, en de bakermat is de driehoek tussen Jerez, Cádiz en de Sevillaanse wijk Triana. Wie dat weet luistert anders naar wat er gebeurt.

In een peña hoor je iets anders dan in een tablao

Een tablao is een zaal met een vast programma, een tijdslot en meestal een drankje of een diner in de prijs; dat is een voorstelling en daar is niets mis mee, maar het is gemaakt voor bezoekers die één avond hebben en kost al gauw 30 tot 50 euro. Een peña flamenca is een vereniging van liefhebbers, vaak met een eigen zaaltje en een agenda die op een prikbord hangt. De toegang is er laag of gratis voor niet-leden bij open avonden, het begint rond 22.00 uur, en het publiek weet waar het naar luistert. Vrijwel elke stad in Andalusië heeft er een; vraag ernaar bij het plaatselijke toeristenkantoor, want ze staan zelden in reisgidsen.

In Sacromonte wordt de zambra in grotten gedanst

Op de helling tegenover het Alhambra ligt Sacromonte, de oude gitanowijk van Granada, waar sinds de negentiende eeuw in uitgehakte grotwoningen de zambra wordt uitgevoerd, een eigen vorm die uit die wijk stamt en die anders opgebouwd is dan het flamenco van Sevilla of Jerez. Praktisch: de zalen zijn klein en laag, het is er warm, en de avonden beginnen zelden voor 22.00 uur; reken op ruim een uur. Loop erheen over het pad langs de Darro en niet met de auto, want de straten zijn te smal en parkeren kan er niet.

Twee festivals om je reis omheen te plannen

Het Festival de Jerez valt eind februari en begin maart en draait om de dans, met voorstellingen en overdag lessen die ook voor bezoekers toegankelijk zijn. Het is het moment waarop de hele beroepsgroep in die stad zit. De Bienal de Flamenco in Sevilla is de grootste van allemaal en vindt eens in de twee jaar plaats, in de even jaren, verspreid over september. In beide gevallen zijn de accommodaties in die weken schaars en duurder; boek maanden vooruit of blijf er juist net buiten.

De witte dorpen zijn wit om een praktische reden

De pueblos blancos danken hun kleur aan kalk, die er elk jaar opnieuw op gaat. Dat is geen esthetische keuze geweest maar een dubbele oplossing: witte muren kaatsen volgens metingen tot 80 procent van de zonnestraling terug en houden het binnen koeler, en kalk werkt bovendien ontsmettend, wat in tijden van epidemieën telde. Je ziet het aan de gevels: onderaan zit vaak een band die vaker is bijgewerkt dan de rest, en op sommige plekken zijn de lagen zo dik geworden dat de hoeken rond zijn geworden. Dat is het verschil tussen een dorp dat wordt onderhouden en een dorp dat voor de foto is geschilderd.

Welke dorpen en wanneer je er moet zijn

Vejer de la Frontera in de provincie Cádiz staat op een heuvel boven het achterland en heeft zijn Moorse stratenpatroon volledig behouden; Olvera heeft een kerk en een burcht die samen boven het dorp uitsteken; Casares hangt aan een steile helling boven de kust. Setenil de las Bodegas is de vreemdste van allemaal, met huizen onder overhangende rotsen. Let op de dagbussen: kom voor 10.00 uur of na 18.00 uur. Daartussen komen de dagbussen vanaf de Costa del Sol, en dan lopen dezelfde straatjes vol. Parkeer altijd aan de rand: de kernen zijn gebouwd voor ezels, en wie er met een huurauto in rijdt komt er niet zonder schade uit.

Wat je vooraf moet weten

Flamenco begint laat. Een peña-avond start zelden voor tienen en loopt door tot na middernacht, en dat geldt ook voor de betere tablaos; plan de dag erna geen ochtendbezoek aan een monument. En de dorpen liggen verder uit elkaar dan de kaart suggereert. Van Vejer naar Setenil is het ongeveer 120 kilometer over bergwegen, dus twee uur rijden. Kies er twee per dag en houd de middag vrij, want tussen twee en vijf is er in deze dorpen letterlijk niemand op straat.