Wat te doen in Tirana met bunkers, bergen en moderne pleinen

Tirana laat zien wat er na een dictatuur met een stad kan gebeuren

Weinig Europese hoofdsteden zijn in dertig jaar zo veranderd als Tirana. De grauwe stad van het gesloten Albanië verfde haar flats in primaire kleuren, maakte van het paradeplein een autovrije vlakte en bouwde de atoombunkers van Enver Hoxha om tot musea. Het resultaat is geen opgepoetste oude stad maar een jonge, soms rommelige stad, en juist dat maakt hem het bezoeken waard. Praktisch is het bovendien makkelijk: het Skanderbegplein, de Piramide, Blloku en de Pazari i Ri liggen binnen twintig minuten lopen van elkaar, de prijzen horen bij de laagste van Europa en het weer is negen maanden per jaar goed. Dit artikel zet de hoofdzaken op een rij met prijzen en tijden.

Het Skanderbegplein is het nulpunt van het land

Het Skanderbegplein, vernoemd naar de nationale held met zijn ruiterstandbeeld, is sinds de herinrichting van 2017 een autovrije vlakte van volgens de ontwerpers zo'n 40.000 vierkante meter, licht glooiend en belegd met steen uit alle delen van het land. Eromheen staan het Nationaal Historisch Museum met het grote mozaïek op de gevel, de Kulla e Sahatit van 35 meter uit 1822 en de Ethem Bey-moskee uit het begin van de negentiende eeuw, met beschilderde gevels en sinds 2021 weer open na restauratie. Het plein zelf is gratis; het museum kost een paar honderd lek en de klokkentoren enkele tientallen. Dat maakt het de logische eerste ochtend. Let op: er is in de zomer nauwelijks schaduw, tussen twaalf en vier is het er heet, en de avond, wanneer half Tirana er wandelt, is het beste moment.

Bunk'Art 1 en 2 zijn de reden dat mensen hierheen komen

Albanië bouwde onder Hoxha honderdduizenden bunkers, en twee daarvan zijn nu de belangrijkste musea van het land. Bunk'Art 1, aan de oostrand bij het dalstation van de kabelbaan, is de vijf verdiepingen diepe atoombunker van de legertop: 106 kamers de berg in, over het dagelijks leven en het leger onder het communisme. Bunk'Art 2, vlak bij het Skanderbegplein, is kleiner en scherper en behandelt de geheime politie, de Sigurimi. Wie daar meer van wil weten, loopt door naar de Shtëpia me Gjethe, het Huis van de Bladeren, het afluistercentrum dat sinds 2017 museum is. De entree ligt per museum tussen de 500 en 1.000 lek, omgerekend 5 tot 10 euro, en er is een combikaart. Wie er één kiest, kiest op ligging: Bunk'Art 1 combineert met de kabelbaan, Bunk'Art 2 met het centrum. Let op: binnen is het ook in de zomer koel, en de onderwerpen zijn zwaar; dit is geen middag voor jonge kinderen.

De Piramide vat de hele stadsgeschiedenis samen

Het vreemdste gebouw van het centrum, de betonnen Piramide uit 1988, werd gebouwd als mausoleum voor Hoxha, verviel decennialang tot ruïne en hangplek, en is in 2023 heropend met trappen over de schuine gevels. Klimmen mag en kost niets; boven kijk je over het centrum en de Dajti erachter. Binnen zit nu een gratis technologiecentrum voor jongeren, en dat is de samenvatting van het nieuwe Tirana: het monument voor de dictator is een school geworden. Reken op een half uur. Ga bij droog weer, want de treden zijn glad als het regent, en in de zomer 's ochtends, want schaduw is er niet.

De Dajti Ekspres zet de bergen naast de stad

De Dajti Ekspres vertrekt aan de oostrand van Tirana en brengt je over ruim vier kilometer in een kwartier naar de flank van de Dajti, de berg van 1.613 meter, met uitzicht over de vlakte tot aan de Adriatische Zee. Een retour kost rond de 1.500 lek, omgerekend zo'n 15 euro. De baan draait doorgaans van negen tot zes en is op dinsdag dicht voor onderhoud; plan daaromheen. Boven liggen wandelpaden door dennenbos en horeca, en het is er merkbaar koeler dan beneden, wat in juli en augustus precies de bedoeling is. Onderaan ligt Bunk'Art 1, dus de berg en de bunker zijn samen één dagdeel.

Blloku was verboden terrein en is nu de uitgaanswijk

De wijk Blloku, ten zuidwesten van het centrum, was onder het communisme hermetisch afgesloten: hier woonde de partijtop, en gewone Albanezen kwamen er letterlijk niet in. Na 1991 sloeg de wijk om in zijn tegendeel en werd het de dichtstbepakte horecabuurt van het land, met koffiebars en restaurants in elke straat. De voormalige villa van Hoxha staat er nog, wat het contrast compleet maakt. Reken op 1 tot 2 euro voor een espresso en 20 tot 30 euro voor een avondmaal voor twee. Let op: in het weekend is het er tot diep in de nacht druk en luid; wie rustig wil slapen, boekt een paar straten verderop, bijvoorbeeld richting de Rruga e Kavajës.

Het Grote Park bij het meer is de long van de stad

Aan de zuidkant ligt het Parku i Madh, zo'n 289 hectare heuvel en bos rond een stuwmeer uit de jaren vijftig. Het rondje om het water is ongeveer drie kilometer, door het park zijn er lussen tot vijf; er zijn terrassen aan de noordoever en in de zomer verhuur van bootjes en waterfietsen. De toegang is vrij. Dit is waar de stad zelf ontspant, vooral in de vroege avond wanneer de temperatuur zakt. Na een ochtend plein en musea is het park de logische middag. Let op: buiten de hoofdroute zijn de paden onverlicht, dus houd het na zonsondergang bij het meer.

Eten en betalen doe je in lek

De Albanese keuken is Balkan met een mediterrane inslag: byrek van de bakker voor 50 tot 100 lek per stuk, gegrild vlees, verse vis dichter bij de kust, en overal goede koffie voor rond de euro. Op de Pazari i Ri, de overdekte markt ten oosten van het Skanderbegplein, zitten de zaken waar de stad zelf eet. Een volwaardig avondmaal in een gewone zaak kost 8 tot 12 euro per persoon. Het land rekent in lek; reken grofweg 100 lek voor een euro. Twee waarschuwingen: sommige Albanezen noemen prijzen nog in oude lek, met een nul te veel, en buiten het centrum is contant geld de norm. Pinnen kan bij de banken in het centrum; euro's worden soms aangenomen, maar tegen een slechte koers.

De dagtochten zijn dichterbij dan je denkt

Kruja, het kasteelstadje van Skanderbeg, ligt ruim dertig kilometer noordwaarts en is met drie kwartier rijden de makkelijkste dagtocht: burcht, Skanderbegmuseum en een oude bazaarstraat. Durrës aan de kust, 33 kilometer westwaarts, heeft brede zandstranden en het Romeinse amfitheater uit de tweede eeuw, het grootste van de Balkan. Wie verder wil, rijdt in twee uur naar Berat, de witte UNESCO-stad van de duizend vensters, 120 kilometer zuidwaarts. En wie alleen natuur zoekt, gaat naar het stuwmeer van Bovilla, hemelsbreed 20 kilometer maar ruim een uur rijden, met een uitzichtpunt op de Gamti boven turquoise water. Let op: het laatste stuk daarheen is onverhard.

Wanneer je gaat

April tot en met juni en september tot en met oktober zijn de beste maanden, met 20 tot 30 graden en helder zicht vanaf de kabelbaan. Juli en augustus zijn heet, geregeld tegen de 35 graden; de stad leeft dan 's ochtends en 's avonds en houdt in de middag siësta, en dat ritme neem je het best gewoon over. De winter is zacht en groen, met 10 tot 15 graden overdag en de meeste regen tussen november en februari. De musea en de bunkers trekken zich daar niets van aan, en boven op de Dajti ligt dan soms sneeuw terwijl het beneden droog is. Toeristisch is het dan stil, en voor stedenbezoekers is dat eerder een voordeel dan een nadeel.