Vakwerk, UNESCO-steden en rivierlandschappen in Saksen-Anhalt

Vijf keer werelderfgoed binnen honderd kilometer

Saksen-Anhalt heeft vijf plekken op de UNESCO-werelderfgoedlijst, en nergens in Duitsland liggen er zoveel zo dicht bij elkaar. Je kunt ze alle vijf vanuit één basis doen, want ze liggen binnen een straal van ongeveer honderd kilometer. Het zijn de oude stad en de burcht van Quedlinburg, de Lutherplaatsen in Eisleben en Wittenberg, het Bauhaus in Dessau, het Tuinenrijk Dessau-Wörlitz en de dom van Naumburg. Dat is een ongewone combinatie: middeleeuws vakwerk, Reformatie, Verlichting en modernisme in één deelstaat.

Quedlinburg heeft ruim 1.300 vakwerkhuizen

De oude stad staat sinds 1994 op de lijst en telt meer dan 1.300 beschermde vakwerkhuizen, gebouwd over een periode van zes eeuwen. Daarmee is het een van de best bewaarde vakwerksteden van Duitsland. Het bijzondere is niet één gebouw maar de aaneengesloten straatbeelden: je kunt er een uur door lopen zonder een naoorlogse gevel te zien. Boven de stad staat de burcht met de stiftskerk, waar de domschat te zien is voor rond de 7 euro. Reken op een halve dag voor stad en burcht samen.

Het Bauhaus in Dessau is een gebouw en geen museum

Het Bauhaus-gebouw werd in 1925 en 1926 gebouwd naar ontwerp van Walter Gropius en staat sinds 1996 op de werelderfgoedlijst. Het is geen tentoonstelling over de school maar de Bauhaus-school zelf: de werkplaatsen, de trappenhuizen en de glasgevel. Even verderop staan de Meisterhäuser, de woningen die Gropius voor de docenten ontwierp en waar onder anderen Wassily Kandinsky en Paul Klee woonden; aan de Elbe staat het Kornhaus, een restaurant in dezelfde stijl. Wie geïnteresseerd is in architectuur heeft hier een dag; wie dat niet is, is in anderhalf uur klaar. Entree kost 9 tot 12 euro per gebouw. Controleer de openingstijden, want een deel is bij evenementen gesloten.

Het Tuinenrijk is een landschap van filosofie

Het Tuinenrijk Dessau-Wörlitz staat sinds 2000 op de lijst, als een uitwerking van verlichtingsideeën in een landschap: kunst, opvoeding en landbouw in één ontwerp over ruim honderd vierkante kilometer, aangelegd in Engelse landschapsstijl in opdracht van vorst Leopold III Friedrich Frans van Anhalt-Dessau. In het park van Wörlitz staat een kunstmatige vulkaan die in de achttiende eeuw daadwerkelijk kon uitbarsten, met vuur en rook, om bezoekers de Vesuvius te tonen. Er varen gondels over de vijvers voor enkele euro's per persoon, en de parken zelf zijn gratis toegankelijk. Dat maakt dit het enige werelderfgoed hier dat ook met kinderen werkt.

De Lutherplaatsen liggen in twee steden

Eisleben en Wittenberg staan samen sinds 1996 op de lijst. In Eisleben is Maarten Luther geboren en gestorven, in Wittenberg heeft hij gewerkt en volgens de overlevering zijn stellingen aan de deur van de Slotkerk gespijkerd. De twee liggen ongeveer 90 kilometer uit elkaar, dus dat zijn twee dagdelen of twee dagen. Wittenberg is de interessantste van de twee voor wie weinig tijd heeft, met de Slotkerk, de stadskerk, het Lutherhuis en het Melanchthonhaus in één compact centrum; de musea vragen 6 tot 10 euro en zijn van dinsdag tot zondag open.

De Brocken is 1.141 meter en er rijdt een stoomtrein naartoe

De hoogste top van de Harz ligt op 1.141 meter en is met de Harzer Schmalspurbahnen bereikbaar. Die rijden het hele jaar en klimmen in ruim anderhalf uur vanaf Wernigerode; een retour kost rond de 55 euro. Boven is het gemiddeld tien graden kouder dan beneden en er hangt vaak mist; de Brocken staat bekend als een van de mistigste plekken van Duitsland, met ongeveer driehonderd mistdagen per jaar. Neem een jas mee, ook in juli, en controleer de webcam voordat je een kaartje koopt.

Langs de Elbe loopt een van de populairste fietsroutes van Duitsland

De Elberadweg volgt de rivier door de deelstaat en is vlak, verhard en goed bewegwijzerd. Je fietst er langs uiterwaarden, dijken en oude havenstadjes, en bij Dessau komt de Mulde erbij. Het stuk tussen Dessau en Magdeburg gaat dwars door het UNESCO-biosfeerreservaat Midden-Elbe. Reken op 20 tot 25 kilometer per uur op een gewone fiets zonder wind, en op flink minder met tegenwind, want beschutting is er nauwelijks. In Magdeburg staat aan de route het Klooster Unser Lieben Frauen en de dom die als eerste gotische kathedraal op Duitse bodem geldt.

Er komen weinig bezoekers en dat merk je aan alles

Dit is een van de minst bezochte deelstaten van Duitsland. Voor jou betekent dat lagere prijzen, geen rijen bij de kassa's en musea waar je soms alleen rondloopt; een vakantiehuis voor vier kost hier 70 tot 110 euro per nacht in het hoogseizoen. De keerzijde hoort er eerlijk bij: buiten de steden is het aanbod aan restaurants dun, sluiten zaken vroeg en op maandag vaak helemaal, en rijdt het openbaar vervoer beperkt. Wie hier komt zonder auto, ziet een fractie van wat er is.

Hoe je de vijf plekken over je dagen verdeelt

Dessau ligt centraal: van daaruit is het naar Wittenberg ongeveer 35 kilometer, naar Quedlinburg 80 en naar Naumburg 90. Met Dessau als basis heb je dus nooit meer dan anderhalf uur rijden. Combineer het Bauhaus en het Tuinenrijk op één dag, want ze liggen allebei bij Dessau. Quedlinburg en de Harz horen ook bij elkaar, met Burg Falkenstein in de buurt, waar Eike von Repgow rond 1230 de Sachsenspiegel schreef. Wittenberg en Naumburg zijn elk een eigen dag. Vier dagen is genoeg voor alle vijf.

Wanneer je komt

Mei tot en met september is het aangenaamst, met 18 tot 25 graden. Het Tuinenrijk is dan op zijn mooist en de gondels varen; in de winter is dat park kaal en zijn de meeste gebouwen erin dicht. In juni draait in Halle het Händel-Festival, in de geboortestad van de componist, waar het Händel-Haus en het Kunstmuseum Moritzburg het hele jaar open zijn. In de Harz is de winter een eigen seizoen met sneeuw en de stoomtrein die dan gewoon doorrijdt; in de Südharz ligt bovendien het biosfeerreservaat Karstlandschaft met gipskarstholtes. Houd er rekening mee dat veel kleinere musea in deze deelstaat van november tot maart beperkte dagen hanteren; controleer dat per plek en niet per streek.