Heuvels, kastelen en bourgondische gezelligheid in Zuid-Limburg

Dit is het enige stuk Nederland met echte hoogteverschillen

Zuid-Limburg is het enige deel van het land waar je een berg op fietst in plaats van een dijk. Het hoogste punt, de Vaalserberg, ligt op 322,4 meter boven NAP en dat is voor Nederlandse begrippen een uitzondering; de rest van het landschap bestaat uit plateaus met daartussen dalen die de Geul, de Gulp en de Maas hebben uitgesleten. Dat verklaart vrijwel alles wat deze streek anders maakt: de holle wegen, de vakwerkhuizen, de wijngaarden op de zuidhellingen en de mergelgrotten onder de grond. Hieronder staat wat je daarvan kunt zien en wanneer.

Op de Vaalserberg raakten ooit vier landen elkaar

Het Drielandenpunt bij Vaals is de plek waar Nederland, België en Duitsland samenkomen, en tot 1919 waren dat er zelfs vier: tussen België en Pruisen lag het dwergstaatje Neutraal Moresnet, dat na de Eerste Wereldoorlog aan België werd toegewezen. Op de top staan uitkijktorens en een doolhof, en het is er in het weekend vol. Kom doordeweeks of fiets erheen; de klim vanaf Vaals is met ongeveer honderdvijftig hoogtemeters de bekendste van Nederland en hij wordt in wielerkringen serieus genomen.

Onder Maastricht en Valkenburg ligt een tweede landschap

De mergel in deze heuvels is eeuwenlang uitgehakt als bouwsteen, en wat overbleef zijn gangenstelsels die zich over vele kilometers uitstrekken. In de Sint-Pietersberg bij Maastricht liggen duizenden gangen, met tekeningen op de wanden en met de sporen van de schuilplaats die ze in de Tweede Wereldoorlog waren. In Valkenburg zijn de Gemeentegrot en de Fluweelengrot ingericht voor bezoek, en daar worden in november en december de kerstmarkten in gehouden. Onder de grond is het het hele jaar rond de 10 graden en duurt een rondleiding ongeveer een uur, dus neem een jas mee, ook in augustus.

Valkenburg heeft de enige hoogteburcht van Nederland

De ruïne boven het stadje is het enige kasteel van het land dat op een heuvel is gebouwd in plaats van in het vlakke land, en dat komt doordat er hier een heuvel was. Het is in 1672 op last van stadhouder Willem III opgeblazen en nooit herbouwd. Valkenburg zelf is de meest toeristische plaats van de streek, met alles wat daarbij hoort. Wie de drukte niet zoekt gebruikt het als vertrekpunt en slaapt in een van de dorpen in het Geuldal, waar het aanzienlijk rustiger is.

Maastricht is de oudste stad van het land

Maastricht bestaat als stad sinds de Romeinse tijd en dingt daarmee met Nijmegen mee naar de titel van oudste van Nederland. De Sint-Servaasbasiliek gaat terug op het graf van Servatius uit de vierde eeuw en het huidige gebouw op omstreeks 1000, en het Vrijthof ervoor is het plein waar de stad samenkomt. Twee dingen die je niet mag overslaan: de Onze-Lieve-Vrouwebasiliek met zijn massieve westwerk, en de boekhandel in de Dominicanenkerk, een dertiende-eeuwse kerk waar tussen de gewelven boekenstellingen van drie verdiepingen hoog staan. Dat laatste kost niets en duurt een kwartier.

Hier groeit wijn, en niet als curiositeit

Op de zuidhellingen van het Heuvelland staan wijngaarden die serieus geproduceerde wijn opleveren; de combinatie van kalkrijke bodem en de beste bezonning van Nederland maakt dit de enige streek waar dat op schaal lukt. Volgens de brancheorganisatie liggen hier tientallen wijngaarden, en verschillende domeinen ontvangen bezoek en schenken hun eigen wijn; een proeverij kost meestal rond de 15 euro. Fiets ertussendoor en niet eromheen. De routes door het Geuldal en over de plateaus komen langs de percelen, en het verschil met de rest van Nederland is precies dat je hier op één rit driehonderd hoogtemeters maakt.

Vakwerk zie je het best in de kleine dorpen

In Epen, Mechelen en de gehuchten daaromheen staan vakwerkhuizen met een houtskelet en gevlochten vullingen, wit gekalkt met zwarte balken. Het is een bouwwijze uit de zeventiende en achttiende eeuw die deze streek met de Eifel en de Ardennen deelt en die verder in Nederland vrijwel niet voorkomt. Ze staan er nog omdat de dorpen klein en arm zijn gebleven en er nooit geld was om ze te vervangen. Rijd de smalle wegen tussen Epen en Slenaken; daar zie je er binnen 5 kilometer tientallen.

Wat je vooraf moet weten

De afstanden zijn klein en de wegen langzaam. Van Maastricht naar Vaals is het ongeveer 25 kilometer, maar over de heuvelwegen doe je er drie kwartier over; reken dus niet met snelwegtempo. Houd er verder rekening mee dat het hier druk is op mooie weekenden, en dan vooral in Valkenburg en bij het Drielandenpunt. Doordeweeks en buiten de schoolvakanties heb je dezelfde heuvels vrijwel voor jezelf, en dat is in het voorjaar met de fruitbloesem het mooiste moment van het jaar.