Bezoek Gränna, Visingsö en het lucifermuseum

Gränna, Visingsö en Jönköping liggen aan hetzelfde meer

Het Vättern is met ongeveer 1.900 vierkante kilometer het op een na grootste meer van Zweden en met plaatselijk 128 meter diepte een van de diepste. Het water is uitzonderlijk helder en koud, en aan de oostoever ligt Gränna: een stadje van een paar duizend inwoners dat om twee dingen bekendstaat, snoep en ballonvaart. Dit artikel behandelt Gränna, het eiland Visingsö en het lucifermuseum in Jönköping, met reistijden en prijzen.

De polkagris komt hier vandaan, uit 1859

De rood-wit gestreepte pepermuntstok die in heel Zweden verkocht wordt, is in 1859 in Gränna bedacht door Amalia Eriksson, een weduwe die toestemming kreeg om zelf een bedrijfje te beginnen en die het recept jarenlang voor zich hield. In de hoofdstraat zitten meerdere snoepmakerijen waar het spul nog met de hand wordt gedraaid en getrokken; het is warm werk met suiker van boven de 140 graden. Bij de meeste kun je gratis toekijken en tegen betaling zelf een stok draaien, doorgaans voor 10 tot 20 euro per persoon. Een zak polkagris kost een paar euro.

Het stadje zelf is klein en kleurig

Gränna ligt op een helling tussen het meer en de steilrand van het Zweedse Zuidelijke Hoogland, met houten huizen in rood, geel en wit langs een hoofdstraat van nog geen kilometer. Boven het stadje staat de ruïne van slot Brahehus uit de 17e eeuw, met uitzicht over het hele meer. Vanaf de haven kijk je recht op Visingsö. Wie de klim naar Brahehus of naar het uitkijkpunt maakt, ziet bij helder weer tientallen kilometers over het water. Reken op een uur voor de hoofdstraat en nog een uur voor de klim; parkeren kost enkele euro's.

Gränna is ook de stad van een poolexpeditie

In Gränna werd in 1854 Salomon August Andrée geboren, de ingenieur die in 1897 met een waterstofballon naar de Noordpool probeerde te vliegen. De ballon strandde na drie dagen op het pakijs en de drie mannen kwamen om; hun kamp en dagboeken werden pas in 1930 op een eiland teruggevonden. Het museum in Gränna toont de originele vondsten, waaronder de ontwikkelde foto's die de expeditieleden zelf maakten. Entree ligt rond de 10 tot 12 euro. Het is een van de indrukwekkendste kleine musea van Zuid-Zweden, en het verklaart waarom hier elk jaar een ballonfestival wordt gehouden.

Visingsö bereik je in een half uur

De veerboot vaart vanaf de haven van Gränna in ongeveer 25 minuten naar Visingsö en gaat in de zomer meerdere keren per uur. Een retour kost rond de 8 euro per persoon; een fiets meenemen kost enkele euro's extra en de auto meenemen is duurder maar zelden nodig. Het eiland is ongeveer 14 kilometer lang en 3 kilometer breed, en vlak. Bij de aanlegsteiger staan fietsverhuur en de zogeheten remmalag, huifkarren getrokken door paarden die als eilandvervoer dienen. Reken op een halve tot hele dag; de veerboot terug rijdt tot in de avond, maar controleer de laatste afvaart.

Het eiland was ooit het machtscentrum van Zweden

Op Visingsö stond in de middeleeuwen een koningsburcht, en in de 13e eeuw stierven hier twee Zweedse koningen. Later kwam het eiland in handen van de familie Brahe, die er slot Visingsborg bouwde; dat brandde in 1718 af en de ruïne staat er nog. Ook staat er de Brahekyrkan uit de 17e eeuw met beschilderde plafonds, en er zijn resten van de oude burcht Näs aan de zuidpunt. Entree tot de ruïnes is doorgaans gratis. Voor een eiland van deze omvang is de hoeveelheid geschiedenis opvallend, en het is grotendeels vrij toegankelijk.

Het eikenbos werd voor de marine geplant

In het midden van Visingsö staat een eikenbos van ruim 350 hectare dat in de 19e eeuw op staatsbevel werd aangeplant om over honderd jaar hout te leveren voor oorlogsschepen. Tegen de tijd dat de bomen groot waren, voer de marine allang op staal. Het resultaat is volgens de bosbeheerders nu een van de grootste aaneengesloten eikenbossen van Noord-Europa, met paden erdoorheen en een rijk insectenleven dankzij de oude bomen. Er lopen routes van 3 tot 10 kilometer. Het eiland heeft daarnaast stranden aan beide zijden; het water van het Vättern is helder maar blijft in augustus rond de 17 tot 19 graden.

Jönköping was de luciferstad van de wereld

Aan de zuidpunt van het Vättern ligt Jönköping, op ongeveer een half uur rijden van Gränna. Hier werd in 1844 de veiligheidslucifer ontwikkeld, waarbij de fosfor van de kop naar de strijkvlakte op het doosje verhuisde; dat maakte lucifers veiliger en de stad wereldberoemd. Het lucifermuseum zit in de oorspronkelijke fabriek uit 1848 en toont de machines, de doosjes en het werk van de vrouwen en kinderen die de doosjes plakten. Entree ligt rond de 6 tot 8 euro en het bezoek duurt een uur. Dat het onderwerp saai klinkt en het museum dat niet is, is precies de verrassing.

Praktisch en wanneer je gaat

Gränna ligt aan de E4 tussen Jönköping en Linköping en is vanuit Göteborg of Stockholm in ongeveer drie uur te bereiken. Vanuit Nederland is het met de auto zo'n dertien uur via Denemarken. Zweden betaalt met kronen, reken op ongeveer 11 kronen per euro, en vrijwel alles gaat per kaart; veel zaken nemen geen contant geld meer aan. Juni tot half augustus is het seizoen: de veerboot vaart dan het vaakst, de snoepmakerijen draaien en het water is op zijn warmst. Mei en september zijn rustiger en goedkoper. Houd er rekening mee dat de veerdienst in de winter een beperkte dienstregeling heeft en dat verschillende musea dan gesloten of alleen in het weekend open zijn.