Musea, muur en muziek in Berlijn voor cultuurliefhebbers

Het Pergamonmuseum is dicht en blijft dat nog jaren

Het bekendste museum van het Museumeiland ging op 23 oktober 2023 volledig dicht voor een grondige renovatie. Wie een reisgids van voor dat jaar volgt, staat voor een gesloten deur, en dat geldt ook voor het Pergamonaltaar dat al langer niet te zien was. Volgens de Stiftung Preussischer Kulturbesitz opent een groot deel van het huis op 4 juni 2027 weer, met de noordvleugel en het middenbouwdeel waarin het altaar en de hoogtepunten van de Antikensammlung en het Museum voor Islamitische Kunst terugkomen. De zuidvleugel en een geheel nieuwe vierde vleugel volgen daarna, en het hele gebouw is pas rond 2037 weer open. Plan je Berlijnse museumdag dus zonder dit adres.

Het Museumeiland heeft nog vijf andere huizen

De Museuminsel staat sinds 4 december 1999 als UNESCO-werelderfgoedlocatie op de lijst en telt naast het Pergamon nog het Altes Museum, het Neues Museum, de Alte Nationalgalerie en het Bode-Museum, plus de James-Simon-Galerie als gezamenlijke entree. Samen trekt het eiland ongeveer 2,5 miljoen bezoekers per jaar. Het Neues Museum is het interessantste geval. Het lag na de oorlog zestig jaar in puin, werd vanaf 2003 hersteld en ging in 2009 weer open, waarbij architect David Chipperfield de oorlogsschade zichtbaar liet in plaats van hem weg te poetsen. Binnen staat de buste van Nefertiti, onderdeel van een verzameling die vierduizend jaar Egyptische cultuur beslaat. De Berliner Dom en het Humboldt Forum staan aan dezelfde arm van de Spree.

Het Museum Berggruen zit sinds 2022 in de steigers

De collectie van Pablo Picasso, Paul Klee, Matisse en Giacometti in Charlottenburg is een van de sterkste van de stad, maar het Museum Berggruen is sinds september 2022 gesloten voor een grondige renovatie van het monumentale Stulerbau. Dak, gevel en het metselwerk van de kelder worden aangepakt en het huis krijgt moderne museumtechniek. De verzameling zwerft ondertussen over de wereld: in de zomer van 2025 hing hij in de National Gallery of Australia in Canberra en vanaf 28 oktober van dat jaar in het Thyssen-Bornemisza in Madrid. De heropening in Berlijn staat voor 2026 gepland, maar controleer voor vertrek of dat gehaald is. In dezelfde wijk zitten het Museum für Fotografie met het werk van Helmut Newton en de Gedächtniskirche.

De gratis museumzondag bestaat niet meer

Berlijn had jarenlang de Museumssonntag, waarbij op elke eerste zondag van de maand ongeveer zestig musea gratis toegankelijk waren. Die regeling is op 1 december 2024 voor het laatst uitgevoerd en er zijn sindsdien geen nieuwe data gepland. Wat wel doorgaat is de Lange Nacht der Museen. In 2026 valt die op zaterdag 29 augustus, van 18.00 tot 2.00 uur, met 75 deelnemende musea en rond de 750 programmaonderdelen op één kaartje. In de voorverkoop tot en met 16 augustus kostte dat 15 euro, daarna 23 euro; kinderen tot en met 12 jaar gaan gratis mee maar hebben wel een kinderkaartje nodig. Shuttlebussen rijden op vier routes tussen de deelnemers.

Met de Museumspass zie je drie dagen lang meer dan dertig musea

De Museumspass Berlin kost 32 euro, met korting 16 euro, en geldt drie opeenvolgende dagen vanaf de gekozen startdatum. Daar zitten ruim dertig musea in, waaronder de huizen op het Museumeiland, het Hamburger Bahnhof met werk van Andy Warhol en Joseph Beuys, de Gemäldegalerie en het Kunstgewerbemuseum. Dat verdient zich terug bij ongeveer drie bezoeken, want losse kaartjes voor de grote huizen kosten al snel twaalf tot vijftien euro. De rekensom valt alleen goed uit als je ook echt drie dagen achter elkaar musea doet; voor een weekend met twee musea ben je met losse kaartjes voordeliger uit. Kleinere huizen als de Berlinische Galerie, het Brücke-Museum in Dahlem, het Käthe-Kollwitz-Museum en het Museum der Dinge vallen erbuiten.

Elke woensdag om één uur is er gratis kamermuziek in de Philharmonie

Het gebouw van Hans Scharoun aan de Herbert-von-Karajan-Strasse werd tussen 1960 en 1963 gebouwd en op 15 oktober 1963 geopend, met de zaal waarin het publiek rondom het orkest zit in plaats van ervoor. Alleen al daarvoor is een bezoek de moeite waard. Van september tot en met juni geven leden van de Berliner Philharmoniker en gasten elke woensdag om 13.00 uur een lunchconcert in de foyer van de grote zaal. Het duurt veertig tot vijftig minuten, de toegang is gratis en er is vanaf 12.00 uur catering. Er zijn geen kaartjes, dus je komt op tijd of je staat achteraan. Voor muziekliefhebbers liggen ook de Staatsoper Unter den Linden, het Konzerthaus aan de Gendarmenmarkt, jazzclub Quasimodo en de openluchtarena Waldbühne binnen bereik.

De Neue Nationalgalerie is zelf het belangrijkste kunstwerk

Het glazen paviljoen aan het Kulturforum werd tussen 1965 en 1968 gebouwd naar ontwerp van Ludwig Mies van der Rohe en is het enige gebouw dat hij na de oorlog in Duitsland realiseerde. Het stalen dak rust op acht kolommen en de wanden zijn glas, waardoor de bovenzaal in feite een overdekt plein is. David Chipperfield haalde het gebouw tussen 2015 en 2021 helemaal uit elkaar en zette het weer in elkaar, waarbij zo'n 35.000 onderdelen genummerd en teruggeplaatst werden. Op 22 augustus 2021 ging het weer open. De vaste collectie beslaat de twintigste-eeuwse kunst en zit op de ondergrondse verdieping; de glazen hal erboven is voor wisselende presentaties. Het Bauhaus-Archiv aan de rand van de Tiergarten hoort bij dezelfde bouwgeschiedenis.

De belangrijkste plek over de nazitijd kost niets

De Topographie des Terrors staat op de plek waar de Gestapo, de SS en het Rijksveiligheidshoofdambt hun hoofdkwartieren hadden. Het documentatiecentrum is dagelijks van 10.00 tot 20.00 uur open en alleen op 24 en 31 december en 1 januari gesloten. De toegang is gratis. Buiten loopt een terreinroute langs vijftien informatieborden en langs de blootgelegde kelderwanden aan de Niederkirchnerstrasse, die van het voorjaar tot de herfst te zien is. Met ruim een miljoen bezoekers per jaar is dit een van de drukstbezochte herdenkingsplekken van Duitsland, dus kom vroeg als je de tekstpanelen rustig wilt lezen. Over de Oost-Duitse periode gaat de Gedenkstätte in de Stasi-gevangenis Hohenschönhausen in Lichtenberg, waar oud-gevangenen rondleiden.

Aan de Bernauer Strasse staat de Muur zoals hij echt was

De East Side Gallery is bekender, maar de gedenkplaats aan de Bernauer Strasse laat als enige plek de volledige opbouw van de grensstrook zien, inclusief het achterland en een wachttoren. De strook loopt over 1,4 kilometer en is verdeeld in vier themagedeelten, van de bouw van de Muur tot de val in 1989. Het buitenterrein is dagelijks van 8.00 tot 22.00 uur toegankelijk en het documentatiecentrum is van dinsdag tot en met zondag van 10.00 tot 18.00 uur open. Alles is gratis. Vanaf de uitkijktoren in het documentatiecentrum kijk je over de strook uit, wat in één blik duidelijk maakt hoe breed die was. Even verderop ligt het Mauerpark, waar op zondag de rommelmarkt en de openluchtkaraoke staan.

De East Side Gallery is een monument, geen straatkunst

Wat aan de Muhlenstrasse staat is met 1.316 meter het langste aaneengesloten stuk Berlijnse Muur dat er nog is. In de zomer van 1990 beschilderden 118 kunstenaars uit 21 landen de oostzijde en op 28 september van dat jaar ging de galerij open. In november 1991 werd het geheel als monument beschermd, wat betekent dat de schilderingen bij restauratie zo getrouw mogelijk worden teruggebracht en niet zomaar vervangen. Er komen jaarlijks meer dan drie miljoen mensen langs. Loop de zuidkant af richting de Oberbaumbrucke, dan heb je er vanzelf de brug en de Spree bij; het RAW-Gelände in Friedrichshain en Urban Nation in Schöneberg zijn de adressen voor echte street art.

Het Humboldt Forum is een herbouwd paleis met wereldcollecties

Op de plek van het gesloopte Palast der Republik staat sinds 17 december 2020 het Humboldt Forum, achter de gereconstrueerde barokgevels van het Berliner Schloss. De Schluterhof en de doorgang zijn dag en nacht vrij toegankelijk, wat handig is als je alleen het gebouw wilt zien. In de nazomer van 2021 kwamen daar het Ethnologisches Museum en het Museum fur Asiatische Kunst bij, met ongeveer 20.000 objecten op 14.000 vierkante meter over twee verdiepingen. Daaromheen loopt een discussie over de herkomst van een deel van die collecties, en die discussie is in het museum zelf ook onderwerp van de opstelling.

Wat je in twee dagen redt en wat niet

De klassieke fout is drie musea op een dag inplannen. Het Neues Museum of het Deutsches Historisches Museum kost al gauw twee tot drie uur, en na de tweede collectie op een dag onthoudt niemand nog iets. Reken op twee grote huizen per dag, met iets buiten ertussen. Let op de wachttijd bij het Neues Museum, waar in het hoogseizoen zonder tijdslot een half uur staan geen uitzondering is. Een werkbare indeling is dag één op en rond het Museumeiland, met het Humboldt Forum als afsluiting omdat je daar toch langsloopt, en dag twee bij het Kulturforum met de Neue Nationalgalerie en de Philharmonie, gevolgd door de Topographie des Terrors op twintig minuten lopen. De Muurplekken doe je op een derde dag, want de Bernauer Strasse en de East Side Gallery liggen aan weerszijden van het centrum. Met jongeren werkt het Computerspielemuseum aan de Karl-Marx-Allee beter dan een derde schilderijenzaal.

Wanneer je het beste gaat

Voor musea maakt het weer niet uit, maar voor de rijen wel. In juli en augustus is het druk en warm, met dagen boven de dertig graden waarop de binnenstad benauwd wordt. Mei, juni en september geven hetzelfde programma bij twintig tot vijfentwintig graden en met een kortere wachttijd; in mei draait de Karneval der Kulturen en in februari de Berlinale. Van december tot en met februari is Berlijn koud en grijs, met temperaturen rond het vriespunt en dagen die om vier uur al donker worden, maar dat is juist het seizoen waarin de musea leeg zijn en de concertagenda het volst is. Van september tot en met juni lopen de lunchconcerten in de Philharmonie, dus in juli en augustus vervalt precies dat gratis onderdeel van veertig minuten; in die maanden staat er wel Classic Open Air op de Gendarmenmarkt.