Gelderse kastelen en landgoederen bezoeken

Gelderland heeft de meeste kastelen van Nederland

De provincie ligt op de grens van hoog en laag, van zand en rivier, en dat is eeuwenlang omstreden gebied geweest. Daar zijn de kastelen uit voortgekomen: verdedigingswerken bij een doorwaadbare plaats, een tol of een riviermonding. Later werden ze buitenplaatsen met tuinen, en die dubbele geschiedenis ziet u aan vrijwel elk gebouw terug. Dit stuk gaat langs de belangrijkste, met wat er precies te zien is en wat u er kunt.

Uit Loevestein ontsnapte iemand in een boekenkist

Slot Loevestein ligt op de punt waar Maas en Waal samenkomen en diende eeuwenlang als staatsgevangenis. Volgens de overgeleverde bronnen zat Hugo de Groot daar opgesloten en verliet hij het slot op 22 maart 1621 in een kist die normaal met boeken heen en weer ging. Het plan kwam van zijn vrouw Maria van Reigersberg; de dienstbode Elsje van Houweningen begeleidde de kist naar buiten. De Groot had wekenlang geoefend om minstens twee uur stil te blijven liggen, de tijd die het transport naar Gorinchem kostte. In het slot staat het verhaal centraal en de kist is er nagebouwd.

Bij Rosendael word je natgespoten

Kasteel Rosendael bij Arnhem heeft een tuin met bedriegertjes: verborgen fonteintjes in de plaveisels en de bankjes, die in de achttiende eeuw zijn aangelegd om bezoekers nat te laten spuiten. Ze werken nog steeds en de gids bedient ze. Daarnaast is er een schelpengalerij, een gang die volledig met schelpen is bekleed. Reken op anderhalf uur voor kasteel en tuin, en op natte schoenen als u met kinderen komt; dat is bij dit kasteel de bedoeling.

Doorwerth staat in de uiterwaarden

Kasteel Doorwerth ligt tussen Arnhem en Wageningen, letterlijk in de uiterwaarden van de Rijn, met een gracht die met de rivier meestijgt. Bij hoogwater staat het gebouw als een eiland in het water. Het is in september 1944 zwaar beschadigd tijdens de gevechten om Arnhem en daarna herbouwd. Wat u nu ziet is dus deels reconstructie, en dat is bij vrijwel elk kasteel in deze streek het geval.

Huis Bergh heeft een collectie die er niet hoort

In 's-Heerenberg, tegen de Duitse grens, staat Huis Bergh: een middeleeuwse burcht met grachten. Wat het bijzonder maakt is de inhoud, want een twintigste-eeuwse eigenaar bracht er een collectie middeleeuwse handschriften en Italiaanse schilderijen bijeen. Die verzameling hangt nu in de vertrekken zelf en niet in een museumzaal, wat een heel ander bezoek oplevert. Het ligt op ongeveer 30 kilometer van Arnhem en op een halfuur rijden.

Landgoederen zijn vaak gratis

Naast de kastelen liggen er tientallen landgoederen in de provincie, met lanen, bossen en boerderijen. De parken daarvan zijn doorgaans vrij toegankelijk, ook als het huis zelf privébezit is en gesloten blijft. Dat is de goedkoopste manier om deze streek te zien: u wandelt over beukenlanen van soms 200 jaar oud en over routes van 3 tot 10 kilometer, zonder ergens voor te betalen. Let op de bordjes, want een enkel landgoed is alleen tussen zonsopgang en zonsondergang open en sommige paden zijn van oktober tot januari gesloten wegens de jacht.

Wat u binnen wel en niet ziet

Veel kastelen zijn van binnen soberder dan de buitenkant belooft: meubilair en interieurs zijn in de loop der eeuwen verkocht of verloren gegaan, en wat er staat is vaak later bijeengebracht. Vraag daarom naar de rondleiding, die doorgaans een uur duurt en een paar euro extra kost, in plaats van zelf rond te lopen. Bij deze gebouwen zit het verhaal in de geschiedenis en niet in de inrichting: zonder uitleg loopt u in 20 minuten door een reeks lege zalen.

Praktische zaken

Reken op 10 tot 15 euro entree per kasteel en op een uur tot anderhalf uur per bezoek. Veel kastelen zijn op maandag gesloten en een aantal is alleen in het zomerseizoen open, ruwweg van april tot en met oktober. De kastelen liggen verspreid over de provincie, van Loevestein in het zuidwesten tot Huis Bergh in het oosten, met ruim 60 kilometer ertussen. Kies er twee op een dag en niet meer.

Wanneer u gaat

April en mei zijn het mooist door het jonge blad in de lanen en de bloei in de tuinen. In oktober en begin november kleuren de landgoedbossen en is het er stil. In juli en augustus zijn de kastelen zelf het drukst maar de landgoederen eromheen niet. Wie de menigte wil ontlopen, doet het kasteel bij opening en de wandeling daarna.