Historische dorpen en wierden ontdekken in Noord-Groningen

Deze dorpen staan op heuvels die mensen hebben gemaakt

Voor er dijken waren, hoogden bewoners van dit kustgebied hun woonplek zelf op. Zo ontstonden wierden, kunstmatige heuvels van mest, afval en klei, die meters boven het maaiveld uit konden komen. Ze zijn nog altijd te zien, ook al staat er nu een dorp op. Rijd je door Noord-Groningen, dan ligt de kerk vrijwel overal op het hoogste punt en lopen de straten er in een kring omheen. Dat is geen ontwerpkeuze maar de vorm van de heuvel eronder.

In Ezinge is de wierde afgegraven en onderzocht

Tussen 1923 en 1934 groef Albert Egges van Giffen een groot deel van de wierde van Ezinge af en onderzocht wat eronder zat. Hij vond resten van grote boerderijen met stallen voor tot veertig runderen, handgevormd aardewerk en Romeins draaischijfwerk. Die opgraving maakte de Nederlandse archeologie internationaal bekend, omdat er voor het eerst hele plattegronden van huizen in kaart werden gebracht in plaats van losse voorwerpen. Wat er gevonden is, staat in Ezinge zelf tentoongesteld.

Museum Wierdenland is klein en het loont

Het museum in Ezinge is van april tot en met oktober open van dinsdag tot en met zondag van 11.00 tot 17.00 uur, en van november tot en met maart van 13.00 tot 17.00 uur. Op maandag is het dicht. Een volwassene betaalt 6,50 euro, tot achttien jaar is de toegang gratis. Reken op een uur tot anderhalf uur. Het is geen groot museum, maar het legt uit wat je daarna in het landschap ziet, en dat maakt de rest van de dag anders.

De kerk van Middelstum is gotisch, niet romaans

De Sint-Hippolytuskerk in Middelstum is een gotische kruiskerk waarvan de bouw volgens een gedenksteen in 1445 begon. Ze wordt in verband gebracht met Onno van Ewsum, die haar zou hebben laten bouwen als dank voor een behouden terugkeer uit het Heilige Land. Naast de kerk stonden borgen, maar niet de borg die in veel overzichten wordt genoemd. Bij Middelstum lagen Asinga, Mentheda en even verderop Ewsum. De Fraeylemaborg ligt in Slochteren, ruim dertig kilometer naar het zuidoosten, aan de andere kant van de provincie.

De borg die je wel van binnen ziet is die van Uithuizen

Van de honderden borgen die deze provincie ooit had, zijn er maar een paar over. De Menkemaborg in Uithuizen is de bekendste die als museum is ingericht: de laatste erfgenamen schonken hem in 1921 weg, in 1927 ging hij open voor publiek, en de tuin is heraangelegd naar een ontwerp van rond 1705. Uithuizen ligt op ongeveer 25 kilometer van de stad Groningen en het huis is doorgaans van 10.00 tot 17.00 uur open, op maandag gesloten. Let op: borgen en kerkmusea in deze streek hanteren in de winter beperkte tijden, soms alleen in het weekend. Iets verderop in Leens staat Verhildersum, een borg met een eigen landgoed.

Niehove laat de vorm het duidelijkst zien

Niehove, ten westen van de stad, geldt als het best bewaarde radiaire wierdedorp van het land. De straten lopen als spaken van de kerk in het midden naar de rand van de heuvel. Vergelijkbare kringdorpen vind je in Oostum en Warffum. Het dorp telt een paar honderd inwoners en je loopt de ring van ongeveer een kilometer in twintig minuten rond. Er is geen museum, geen entree en meestal ook geen andere bezoeker. Kom er op een heldere winterdag, wanneer de kale akkers eromheen de vorm van de heuvel het best laten zien.

De kerken zijn het echte museum van deze streek

De Stichting Oude Groninger Kerken beheert inmiddels 103 kerken, negen losse torens en twee synagogen, en veel daarvan staan in deze dorpen. Een deel is overdag open, met een sleuteladres op de deur als dat niet zo is. Ga in elk geval naar de Petruskerk in Leens: daar staat een orgel dat Albertus Anthoni Hinsz in 1733 en 1734 bouwde, met 27 registers, in 2021 gerestaureerd. In de zomer zijn er concerten, vaak voor een paar euro of een vrije gift. Kijk vooraf op de agenda, want een dichte kerk kost je zo een half uur rijden voor niets.

De stutten tegen de kerken horen bij het beeld

Veel middeleeuwse kerken in Noord-Groningen staan in de steigers of hebben stalen schoren tegen de muren. Dat komt door de aardbevingen als gevolg van de gaswinning, die duizenden panden in deze provincie hebben beschadigd. De gaswinning uit het Groningenveld stopte per 1 oktober 2023 en het veld ging in april 2024 dicht, maar het versterken duurt nog jaren. Voor je dagplanning betekent het dat een kerk zonder aankondiging gesloten kan zijn. Bel of mail vooruit als je speciaal voor één gebouw rijdt.

Aan de noordkant ligt de Waddenzee vlak achter de dijk

Bij Noordpolderzijl, boven Usquert, ligt het kleinste zeehaventje van het land: een sluisje, een dijk en bij eb een geul die droogvalt. Vanaf de dijk kijk je over de kwelder de Waddenzee op, en verder westwaarts loopt het over Pieterburen en Zoutkamp naar het Lauwersmeer. In Pieterburen begint bovendien het Pieterpad, de wandelroute van ruim 490 kilometer naar Zuid-Limburg. Let op: wadlopen doe je hier alleen met een gecertificeerde gids, want de geulen lopen bij opkomend tij snel vol, en de dichtstbijzijnde parkeerplaats ligt vaak een kilometer of meer van het startpunt.

Hoe je deze dorpen praktisch afgaat

Het openbaar vervoer is hier dun: tussen de kleine dorpen rijdt vaak een paar keer per dag een bus en op zondag soms niets. Met een auto of een fiets ben je vrij, zonder niet. Winsum, met het buurdorp Obergum aan de overkant van het water, en Baflo liggen aan de spoorlijn van Groningen naar Roodeschool. De afstanden zijn klein. Van Ezinge naar Niehove is het ongeveer 10 kilometer, van Ezinge naar Middelstum ongeveer 25. Een dag met drie dorpen en één museum is ruim, vier dorpen is te veel, want de aardigheid zit in even blijven staan.