Vakantie in Schotland

Wat je moet weten over Schotland

Schotland beslaat de noordelijke derde van het eiland Groot-Brittannie en heeft nog geen zes miljoen inwoners op een oppervlakte van bijna twee keer Nederland.

Wat het is: leeg. Buiten de strook tussen Glasgow en Edinburgh wonen er weinig mensen, en in de Highlands rijd je tientallen kilometers zonder een dorp tegen te komen.

Wat het bijzondere eraan is: je mag er vrijwel overal komen. Sinds 2003 geeft de wet een recht op verantwoorde toegang tot bijna alle onbebouwde grond, inclusief overnachten in een tent. Dat geldt in Engeland niet.

Het weer bij ons meetpunt in Inverness: juli 18,1 graden overdag bij 11,2 's nachts, augustus 17,6 bij 11,1. En dan het cijfer dat het verhaal vertelt: geen enkele maand van het jaar komt onder de dertien regendagen.

Wat er te kiezen valt: een cottage aan een loch, een vakantiehuis in een dorp in de Highlands, een appartement in Edinburgh of een huisje op een terrein aan de westkust.

Wat de kracht is: ruimte, lege wegen en een landschap dat op geen enkele foto tot zijn recht komt. Het weer is wat je ervoor over moet hebben.

Het toegangsrecht van 2003

Dit is de wet die een vakantie in Schotland fundamenteel anders maakt dan een vakantie in Engeland.

Wat er geldt: de Land Reform (Scotland) Act van 2003 geeft iedereen het recht op verantwoorde toegang tot vrijwel alle onbebouwde grond, om te lopen, te fietsen, te zwemmen en te kamperen.

Wat wildkamperen mag zijn: de Scottish Outdoor Access Code omschrijft het als lichtgewicht, in kleine aantallen, en twee tot drie nachten op dezelfde plek. Je laat niets achter.

Waar het niet geldt: tuinen, erven, akkers met gewas en het gebied direct rond een woning. En er is een uitzondering: in de camping management zones van Loch Lomond en de Trossachs heb je van maart tot september een vergunning nodig.

Wat het verschil met Engeland is: daar bestaat dit recht niet. Wildkamperen mag daar alleen met toestemming van de eigenaar, op een paar stukken Dartmoor na. Wie dat door elkaar haalt, staat in Engeland op verboden terrein.

Wat het praktisch oplevert voor wie een huis huurt: je kunt vanaf je adres in elke richting lopen zonder na te denken over hekken en borden. Dat klinkt klein en het verandert hoe een week aanvoelt.

Wat de plicht is: verantwoord toegang nemen. Geen open vuur bij bos of veen, honden aangelijnd bij vee en tijdens het broedseizoen, en poorten dichtlaten.

Waar je zit: Highlands, eilanden of Lowlands

De keuze van je uitvalsbasis bepaalt hier meer dan waar ook, want de afstanden zijn groot.

De centrale Highlands rond Aviemore en de Cairngorms: bergen, bossen, het grootste nationale park van het Verenigd Koninkrijk, en goed bereikbaar per trein.

De westkust rond Fort William, Glencoe en Mallaig: het spectaculairste landschap en tegelijk het natste stuk van het land. Hier vallen op sommige plekken meer dan tweeduizend millimeter per jaar.

Het noorden en de North Coast 500: een rondrit van ruim achthonderd kilometer om de noordpunt, in de zomer druk met campers en met beperkte voorzieningen.

De Lowlands en de Borders: glooiend, groener en dichter bij de grens. Onderschat, rustig en goedkoper.

Edinburgh en Glasgow: twee steden op een uur van elkaar, met een compleet ander karakter.

Wat de vuistregel is: neem niet te veel hooi op je vork. Van Edinburgh naar Skye is een dag rijden, en de laatste vijftig kilometer daarvan gaan over smalle wegen.

De eilanden

Voor veel mensen zijn de eilanden de reden om te komen, en ze vragen om extra planning.

Skye: het bekendste en het best bereikbare, want er ligt een brug. Ook het drukste; in juli en augustus staan er files bij de bekende punten en is parkeren een probleem.

Mull en Iona: rustiger, met een veerboot vanaf Oban. Mull heeft zeearenden en een kleurrijk havenstadje.

De Outer Hebrides, met Harris en Lewis: witte stranden met turkoois water waar bijna niemand ligt, en een zondag waarop op sommige eilanden vrijwel alles dicht is.

Orkney en Shetland: verder weg, met een eigen geschiedenis die meer Noors is dan Schots. Op Orkney ligt Skara Brae, een steentijddorp dat ouder is dan Stonehenge.

Hoe je er komt: veerboten, die je in het seizoen ruim van tevoren moet boeken als je de auto meeneemt. Zonder reservering kom je er in juli niet op.

Wat je moet weten over het weer: op de eilanden waait het hard en slaat het snel om. Vier seizoenen op een dag is er geen gezegde maar een dienstregeling.

Het weer, maand voor maand

Er is geen manier om dit mooier te maken dan het is, dus hier de cijfers.

De zomer: juli 18,1 graden overdag bij 11,2 's nachts, augustus 17,6 bij 11,1. Dat is fris, en twintig graden is er een warme dag.

De regen: juli telt zestien regendagen, augustus veertien en een half. Geen enkele maand van het jaar komt onder de dertien. December is met 110 millimeter over 17,8 dagen de natste.

Wat de westkust doet: daar is het aanzienlijk natter dan bij ons meetpunt. Rond Fort William valt ruim het dubbele, en dat is het gebied waar de mooiste foto's vandaan komen.

Het licht: in juni wordt het in het noorden nauwelijks donker, en op de langste dag is het in Inverness pas na elven echt nacht. Dat compenseert veel.

De winter: januari komt overdag op 5,6 graden en zakt naar 1,1. Het is er milder dan mensen denken, maar het is om vier uur donker.

Wat je ermee doet: kies een huis met een haard en een pub op loopafstand, en plan geen week die alleen buiten kan. Wie op zon rekent, wordt hier ongelukkig.

De midges

Dit is het meest onderschatte nadeel van een Schotse zomer en het staat in geen enkele brochure.

Wat het zijn: minuscule steekmuggen, vooral de Highland midge, die in wolken voorkomen in het westen en de Highlands.

Wanneer ze er zijn: ruwweg van eind mei tot september, met de piek in juli en augustus.

Wanneer ze steken: bij windstil, vochtig en bewolkt weer, en vooral rond zonsopgang en zonsondergang. Bij wind of felle zon heb je er geen last van.

Wat het betekent: een avond buiten zitten bij je vakantiehuis kan onmogelijk zijn, en een kampeernacht in het westen zonder net is geen pretje.

Wat helpt: een muggenmiddel met een hoge concentratie, een hoofdnet als je gaat wandelen in het westen, en een adres kiezen aan de kust of op een open plek waar het waait.

Wat niet helpt: hopen dat het meevalt. Voor wie er gevoelig voor is, is dit de reden om in mei of september te gaan in plaats van in augustus.

Edinburgh

De hoofdstad is klein, dicht en de moeite van meerdere dagen waard.

Wat het is: twee steden naast elkaar. De Old Town met middeleeuwse steegjes langs de Royal Mile, en de New Town met achttiende-eeuwse straten in een strak raster. Allebei staan ze op de werelderfgoedlijst.

Het kasteel: op een uitgedoofde vulkaan boven de stad, met uitzicht over alles. Boek online, want de rij is lang.

Arthur's Seat: een heuvel van tweehonderdvijftig meter midden in de stad, in een klein uur te beklimmen, met het beste uitzicht dat je gratis krijgt.

Wat je moet weten over augustus: dan is het Fringe-festival, het grootste kunstfestival ter wereld. De stad zit dan vol, de prijzen zijn het hoogst en overnachten is maanden vooruit uitverkocht.

Waar je slaapt: in de stad zelf is een appartement de praktische keuze. Buiten de stad is een vakantiewoning goedkoper en ben je met de trein in twintig minuten binnen.

Wat de tweede stad doet: Glasgow ligt een uur verderop, is groter, ruiger en heeft de betere muziek- en eetcultuur. De combinatie van beide in een week werkt goed.

Rijden, en de smalle wegen

Autorijden is hier het grootste praktische verschil met thuis.

Links rijden: de eerste aanpassing, en op lege wegen went dat sneller dan in het verkeer.

De single track roads: in de Highlands en op de eilanden zijn veel wegen een rijbaan breed, met om de paar honderd meter een uitwijkplaats. Wie het dichtst bij zo'n plek is, gaat erin staan of stopt ervoor. Achteruitrijden hoort erbij.

Wat je niet doet: in een uitwijkplaats parkeren om een foto te maken. Dat is de meest gemaakte fout van bezoekers en het blokkeert de weg.

De reistijden: reken op veertig kilometer per uur op dat soort wegen, niet op tachtig. Een route die op de kaart twee uur lijkt, kost er vier.

Schapen en herten: die staan op de weg, ook 's nachts, en vooral in de schemering. Rij langzaam op onverlichte wegen.

Tanken: in het noorden liggen de pompen ver uit elkaar en gaan ze 's avonds dicht. Tank bij een halve tank.

Wat het kost

Schotland is niet goedkoop, maar het valt binnen het Verenigd Koninkrijk mee.

Wat het duurst is: Edinburgh in augustus, en de bekende plekken op Skye in het hoogseizoen.

Wat meevalt: de Lowlands, de Borders en het oosten. Daar krijg je voor hetzelfde geld aanzienlijk meer huis.

Wat er los bij komt: bij veel cottages een eindschoonmaak en een toeslag voor de hond. Een toeristenbelasting per overnachting bestaat er grotendeels niet, al voeren steden die geleidelijk in.

Wat langer huren oplevert: buiten het seizoen rekenen veel eigenaren per week fors minder, en bij een maand of langer wordt het verschil groot.

De veerboten: als je naar de eilanden gaat, is dat een serieuze post met een auto erbij.

De overtocht vanuit Nederland: de nachtboot naar Newcastle zet je het dichtst bij, en dat scheelt een dag rijden vanaf Calais.

Waar je op bespaart: buiten de Schotse schoolvakanties gaan, die in juli beginnen en half augustus alweer aflopen. De tweede helft van augustus is daardoor rustiger dan in Engeland.

Wanneer je moet gaan

De maandkeuze draait om licht, midges en wat er open is.

Mei en begin juni: onze aanrader. Nog weinig midges, lange dagen, alles open en het is droger dan de zomer.

Juli en augustus: het warmst en het drukst, met de meeste midges. Op Skye en langs de North Coast 500 is het dan vol.

September: rustig, kleurrijk en de midges nemen af. Een goede tweede keuze.

Oktober tot maart: kort daglicht, veel wind en regen, en op de eilanden zijn restaurants en veerdiensten beperkt. Wel goedkoop en wel sfeervol met een haard.

Wat je moet weten over het hertenseizoen: in de nazomer en herfst wordt er in delen van de Highlands gejaagd. Er hangen dan borden met verzoeken om bepaalde routes te mijden; die zijn geen verbod maar wel serieus bedoeld.

Wat het licht doet: in december is het om half vier donker, in juni om half twaalf nog niet. Dat is een groter verschil dan de temperatuur.

Het huren zelf, en waar je op let

Het aanbod is ruim, en er zijn een paar dingen die hier vaker misgaan dan elders.

De omvang: er staan ruim twaalfduizend adressen in het aanbod, dus er is keuze, ook in het hoogseizoen.

Wat je krijgt: veel omgebouwde stenen huizen, vaak oud en met dikke muren. Charmant, en niet altijd goed geisoleerd. Een klein vakantiehuisje aan een loch is hier de meest gevraagde categorie, en die is in juli en augustus als eerste weg.

Wat een vakantiepark hier is: een holiday park met stacaravans en lodges, vaak op mooie plekken aan de kust. Het Nederlandse model met een subtropisch bad bestaat er niet.

De verwarming: buiten de steden is er lang niet overal gas. Veel huizen hebben elektrische verwarming of een oliekachel, en dat is duur. Vraag na of het verbruik inbegrepen is als je buiten de zomer gaat.

Het water: op het platteland komt het water soms uit een eigen bron. Dat is prima drinkbaar maar kan bruin kleuren door veen; dat is turf en geen vuil.

Het bereik: mobiel bereik ontbreekt in grote delen van de Highlands en op de eilanden. Download je kaarten voor je vertrekt.

Wat je vroeg vastlegt: alles op Skye en aan de westkust voor juli en augustus, en de veerboten als je de auto meeneemt.

De eerlijke nadelen

Schotland is voor een deel van de mensen precies goed en voor een ander deel een teleurstelling.

Het weer: dertien tot achttien regendagen per maand, het hele jaar door. Achttien graden in juli. Dit is geen zonvakantie en dat wordt het ook niet.

De midges: in het westen kunnen ze een zomeravond onmogelijk maken.

De afstanden en de wegen: smal, bochtig, met schapen erop. Reken op de helft van de snelheid die je gewend bent.

De veerboten: in het hoogseizoen vol, en bij storm vervallen ze. Een gemiste boot betekent soms een dag wachten.

Het bereik en de voorzieningen: in de Highlands is de dichtstbijzijnde supermarkt soms veertig kilometer weg en is er geen mobiel netwerk.

En de zon: op de mooiste foto's van dit land schijnt de zon. Die foto's zijn gemaakt op de paar dagen dat dat gebeurde.