Bezoek Birr Castle en zijn historische telescoop

Het landgoed is sinds 1620 van dezelfde familie

De familie Parsons, die de titel graaf van Rosse draagt, kreeg het landgoed in 1620 toegewezen en woont er nog steeds. Op die plek stond al een burcht van de O'Carrolls; wat je nu ziet is grotendeels zeventiende-eeuws, in de negentiende eeuw voorzien van torens en kantelen in gotische smaak. Het kasteel is bewoond en daarom alleen op vaste dagen van binnen te bezichtigen; de tuinen en het wetenschapscentrum zijn dagelijks open. Een kaartje kost rond de 12 euro en het terrein opent om 9.00 uur. Reken op een halve dag voor alles samen.

De Leviathan had een spiegel van 1,83 meter

William Parsons, de derde graaf, voltooide in 1845 een telescoop die hij in het eigen dorp liet gieten en bouwen, omdat niemand anders zoiets kon maken. De spiegel van brons en tin woog ruim drie ton en had een doorsnee van 1,83 meter; de buis van ruim zestien meter hing tussen twee gemetselde muren. Het was tot 1917 de grootste telescoop ter wereld. Het instrument kon alleen op en neer bewegen en een klein stuk naar links en rechts, dus de graaf moest wachten tot een object vanzelf voorbij zijn blikveld draaide. Bekijken kost niets extra bij het tuinkaartje, en er zijn dagelijks demonstraties waarbij de buis wordt bewogen.

Met deze telescoop werd de spiraalvorm van sterrenstelsels ontdekt

In 1845 tekende Rosse het object dat we nu als het Whirlpool-sterrenstelsel M51 kennen, en hij zag daarin een duidelijke spiraal. Dat was nieuw: tot dat moment waren die vage vlekjes aan de hemel alleen als nevels bekend, zonder structuur. Wat hij zag, kon hij nog niet verklaren; dat het om aparte sterrenstelsels ging buiten onze eigen Melkweg, werd pas in de jaren twintig van de vorige eeuw vastgesteld. Zijn tekeningen circuleerden in heel Europa en zijn in het wetenschapscentrum te zien. Reken op een uur voor die tentoonstelling.

De telescoop stond decennialang te verweren

Na de dood van de derde graaf raakte het instrument in onbruik; rond 1890 werd er niet meer mee waargenomen en later werden de spiegel en delen van het mechaniek weggehaald. Wat overbleef waren de twee muren en een lege buis. In de jaren negentig is de telescoop hersteld, met een nieuwe spiegel en werkende katrollen en tandwielen. Wat je nu ziet is dus een reconstructie op de oorspronkelijke plek en met de oorspronkelijke muren, en dat wordt er eerlijk bij verteld. De oorspronkelijke spiegel ligt in een museum in Londen.

Mary Rosse had een van de oudste donkere kamers ter wereld

De echtgenote van de derde graaf legde zich rond 1850 toe op fotografie, in de jaren dat het procedé net bestond. Haar donkere kamer op het landgoed is bewaard gebleven en geldt als een van de oudste ter wereld die nog op de oorspronkelijke plek zit. Ze fotografeerde de bouw van de telescoop, en die opnamen zijn de reden dat we precies weten hoe het werk verliep. In het wetenschapscentrum hangen haar platen en staat haar apparatuur. Zij ontwierp bovendien het smeedwerk van de poorten op het landgoed, wat in die tijd voor een vrouw van haar stand ongebruikelijk was.

Een zoon uit deze familie vond de stoomturbine uit

Charles Parsons, de jongste zoon van de derde graaf, groeide op tussen de werkplaatsen van het landgoed en ontwikkelde in 1884 de stoomturbine. Die uitvinding veranderde de scheepvaart en de elektriciteitsopwekking wereldwijd, en het overgrote deel van de stroom werd er tot ver in de twintigste eeuw mee opgewekt. Het wetenschapscentrum behandelt die lijn: astronomie, fotografie en techniek door drie generaties van één familie. Dat is wat dit landgoed onderscheidt van andere kastelen, en de moeite van de 12 euro waard, ook als je van kastelen zelf niet veel hebt.

In de tuinen staan de hoogste buxushagen ter wereld

Het park beslaat ongeveer 50 hectare langs twee riviertjes en bevat meer dan duizend soorten bomen en struiken, waarvan een deel is meegebracht van expedities naar China en de Himalaya. De buxushagen zijn in de achttiende eeuw geplant en staan inmiddels ruim 10 meter hoog, volgens de landgoedbeheerders de hoogste ter wereld. Over de rivier hangt een ijzeren hangbrug uit ongeveer 1810, de oudste van Ierland, die nog steeds meeveert als je erover loopt. Er lopen paden langs de waterpartijen en door de ommuurde tuin. Reken op twee uur; in april en mei staan de magnolia's in bloei en dan is het op zijn mooist.

Op het landgoed staat sinds 2017 een radiotelescoop

Aan de rand van het park staat een veld met antennes dat deel uitmaakt van een Europees netwerk van radiotelescopen. Het werd in 2017 in gebruik genomen en verbindt het landgoed met stations in Nederland, Duitsland en elders, die samen als één instrument werken. Dat maakt Birr de enige plek waar de grootste telescoop van de negentiende eeuw en een modern radiostation naast elkaar staan. Het antenneveld zelf is niet toegankelijk, maar je ziet het liggen en het wetenschapscentrum legt uit hoe het werkt. Voor wie met kinderen komt, is dat contrast het makkelijkst uit te leggen deel van het bezoek.

Praktisch bij een bezoek

Birr ligt in het midden van Ierland, ongeveer 130 kilometer van Dublin en anderhalf uur rijden; er rijden bussen, maar niet vaak. Het stadje zelf is Georgisch van opzet, met brede straten rond een plein, en in een halfuur rondgelopen. Toegang tot tuinen, telescoop en wetenschapscentrum kost rond de 12 euro voor volwassenen en minder voor kinderen; het terrein is dagelijks vanaf 9.00 uur open. Let op: het kasteel zelf zit niet bij dat kaartje in en is alleen op vaste dagen met een aparte rondleiding te bezoeken, dus kijk dat na als je daarvoor komt.