Abruzzen, het onontdekte Italië met bergen en zee

De Corno Grande is met 2.912 meter de hoogste top van de Apennijnen

Het Gran Sasso-massief ligt in het nationale park Gran Sasso e Monti della Laga, dat met ruim 1.400 vierkante kilometer een van de grootste van Italië is. Op de noordflank ligt het Calderone, het restant van de zuidelijkste gletsjer van Europa, dat de afgelopen decennia vrijwel is verdwenen. Aan de voet ligt de hoogvlakte Campo Imperatore op ongeveer 1.800 meter, waar in de winter wordt geskied en in de zomer schapen lopen. In het hotel daar werd Mussolini in 1943 gevangen gehouden en met een Duits vliegtuig weggehaald. De klim naar de top duurt zeven tot negen uur en vraagt ervaring; Abruzzen betaalt met de euro.

Het Majella-park beslaat zevenhonderdveertig vierkante kilometer

Dit park ten zuiden van het Gran Sasso heeft met de Monte Amaro op 2.793 meter de op een na hoogste top van de Apennijnen. Er leven Apennijnse wolven en de Abruzzo-gems, die hier na een uitzetting terug is; volgens de parkdienst gaat het om enkele honderden dieren. De paden lopen van korte lussen van 3 kilometer tot meerdaagse tochten over de kam, met bezoekerscentra in de dorpen eromheen. Toegang is gratis. Let op: boven de 2.000 meter ligt tot in juni sneeuw en er is op de hoogvlakte geen water te vinden; neem twee liter per persoon mee en ga niet bij onweersvoorspelling.

Langs de Costa dei Trabocchi staan vissershutten op palen

Tussen Ortona en Vasto steken houten steigers met een hut en uitzwaaiende netarmen de Adriatische Zee in. Die trabocchi werden gebruikt om te vissen zonder de boot in te hoeven; een aantal is nu restaurant, waar je voor 40 tot 60 euro een menu van vis eet, op reservering. Over de oude spoorlijn langs de kust loopt een fiets- en wandelpad van ongeveer 42 kilometer, met tunnels en uitzicht op zee. Fietsen huren kost 15 tot 25 euro per dag. De stranden zijn kiezelig en er zijn kleine baaien; het water haalt in augustus 25 tot 27 graden. Het is hier merkbaar rustiger dan aan de kust van Romagna.

Sulmona maakt suikeramandelen sinds de vijftiende eeuw

De confetti van deze stad, suikeramandelen die tot bloemen worden gebonden, worden hier al sinds de vijftiende eeuw gemaakt; de bewering dat het teruggaat tot de Romeinse tijd klopt niet. Wel is de dichter Ovidius hier in het jaar 43 voor Christus geboren, en daar staat een standbeeld van. Door het centrum loopt een aquaduct uit 1256 met eenentwintig bogen, dat uitkomt op de Piazza Garibaldi, waar op woensdag en zaterdag markt is. De kathedraal van San Panfilo gaat terug op de elfde eeuw. Een doosje confetti kost 5 tot 15 euro. In juli wordt op het plein een ridderspel gehouden met ruiters in kostuum.

Rocca Calascio staat op veertienhonderdzestig meter

Deze burcht is de hoogstgelegen van de Apennijnen en werd vanaf de tiende eeuw in etappes gebouwd om de schapendriften te bewaken. Een aardbeving in 1461 verwoestte een deel van het fort en het dorp eronder raakte daarna vrijwel leeg; wat overbleef zijn vier hoektorens rond een donjon. Toegang is gratis en het terrein is dag en nacht bereikbaar. Vanaf de parkeerplaats loop je in twintig minuten omhoog over een steenslagpad; vanuit het dorp Calascio duurt het drie kwartier. Hier werden in 1985 en 1986 scènes voor Ladyhawke en The Name of the Rose opgenomen. Let op: boven waait het altijd en er is geen enkele beschutting.

De Montepulciano d'Abruzzo is een druif en geen plaats

De rode wijn van deze streek is gemaakt van de montepulciano-druif en heeft niets te maken met het Toscaanse stadje Montepulciano, waar een andere wijn vandaan komt. De wijngaarden liggen op de heuvels tussen de bergen en de kust, vooral in de provincie Chieti. Een fles kost 6 tot 20 euro en een proeverij op een landgoed 10 tot 25 euro per persoon, op afspraak en doorgaans van 10.00 tot 17.00 uur. Van dezelfde druif wordt de rosé Cerasuolo d'Abruzzo gemaakt, met een kersenkleur; de witte wijn heet Trebbiano d'Abruzzo. Bij de proeverij komen pecorino en ham op tafel.

Arrosticini zijn spiesjes van schapenvlees boven een smalle bak

Deze spiesjes van blokjes schapenvlees worden op een langwerpige houtskoolbak gegrild en per tien of vijftig besteld; je betaalt 0,60 tot 1 euro per stuk en eet ze met de hand, met brood en olijfolie erbij. In de dorpen staat de bak vaak buiten voor de deur. Verder staan er maccheroni alla chitarra op de kaart, vierkante spaghetti die door een snarenframe wordt gedrukt, en langs de kust brodetto, een vissoep die per haven anders is. Een bord pasta kost 8 tot 14 euro en een brodetto 18 tot 25 euro. Het nagerecht heet parrozzo, een amandelcake met chocolade, in 1920 in Pescara bedacht.

De Marsicaanse beer leeft niet in het Sirente-Velino-park

Je leest dat de bruine beer in dit regionale park van ongeveer 50.000 hectare huist. Dat klopt maar half: de ongeveer zestig overgebleven Marsicaanse beren leven vooral in het nationale park van de Abruzzen, Lazio en Molise rond Pescasseroli, zo'n 50 kilometer zuidelijker; in Sirente-Velino trekt er hooguit af en toe een doorheen. Wat je hier wel ziet, zijn steenarenden, wolven, oehoes en gemzen, en in de kloof van Celano loop je tussen wanden van honderden meters door een spleet van soms maar twee meter breed. Die wandeling is 4 kilometer enkele reis. Let op: bij regen is de kloof gevaarlijk en dan wordt hij afgesloten.

In Scanno wordt zilverdraad met de hand gevlochten

In dit bergdorp op 1.050 meter maken enkele ateliers nog filigraan, waarbij dun zilverdraad tot patronen wordt gewonden; de bekendste vorm is de presentosa, een stervormige broche die vroeger als verlovingsgeschenk werd gegeven. Een klein sieraad kost 40 tot 150 euro. Het dorp trok fotografen als Henri Cartier-Bresson en Mario Giacomelli, die er in de jaren vijftig de vrouwen in zwarte klederdracht fotografeerden; een enkele oudere vrouw draagt die nog. Drie kilometer verderop ligt het hartvormige Lago di Scanno, waar je kunt zwemmen en kano's huurt voor 10 tot 15 euro per uur.

De kluizenarij van San Bartolomeo is in de rotswand gebouwd

Bij Roccamorice in het Majella-park ligt onder een overhangende rots een kapel uit de elfde eeuw, die in de dertiende eeuw werd hersteld door Pietro da Morrone, de kluizenaar die later korte tijd paus was. Je komt er over een in de rots uitgehakte trap. Toegang is gratis en er is geen hek; vanaf de parkeerplaats loop je in twintig minuten naar beneden en met dezelfde klim terug. Reken op een uur. Let op: de trap is steil en zonder leuning, en na regen glad. In hetzelfde dal ligt op 4 kilometer de kluizenarij van Santo Spirito a Majella, die groter is en wel een bezoekersruimte heeft.