Bezoek de Drie Torens van San Marino en het historische centrum

De Drie Torens staan op de kam van de Monte Titano

De Republiek San Marino beslaat 61 vierkante kilometer en telt ongeveer 34.000 inwoners. Het oude centrum ligt op de Monte Titano, een kalksteenrug in de Apennijnen van 739 meter die aan één kant loodrecht afvalt, met op de kam drie vestingtorens achter elkaar: de Guaita, de Cesta en de Montale. Die kam en het centrum staan sinds 2008 op de UNESCO-werelderfgoedlijst. Dit artikel behandelt de torens en de oude stad, met entreeprijzen, openingstijden, looptijden en de dingen die anders zijn dan je verwacht.

De Guaita is de oudste toren en de drukste

De Guaita-toren aan de noordkant van de kam gaat volgens de erfgoeddienst terug tot de elfde eeuw en is de best bewaarde van de drie. Je loopt over de weergang, klimt een smalle trap in en kijkt van boven over de vlakte tot aan de Adriatische Zee, 20 kilometer verderop. Entree kost rond de 6,50 euro, een combinatiekaart met de Cesta rond de 10,50 euro. In de zomer is het van acht tot acht open, in de winter van negen tot vijf. Reken op drie kwartier. Ga voor tien uur, want vanaf een uur of elf komen de touringcars aan.

De Cesta staat op het hoogste punt en heeft het Museo delle Armi Antiche

Op de hoogste kop van de Monte Titano, ongeveer 755 meter, staat de Cesta, ook wel Fratta genoemd. Hij is dertiende-eeuws en zwaarder gebouwd dan de Guaita, en binnen zit het Museo delle Armi Antiche met wapens uit de middeleeuwen tot de negentiende eeuw. De entree zit in dezelfde combinatiekaart en de openingstijden zijn gelijk. Reken op een half uur. Van hieraf zie je het beste hoe de rug in elkaar zit: aan de ene kant een loodrechte wand, aan de andere kant een helling die naar de dorpen afloopt.

De Montale kun je niet van binnen bekijken

De Montale, de kleinste en zuidelijkste van de Drie Torens en ook uit de dertiende eeuw, is niet voor bezoekers geopend. Hij staat op privégrond en is alleen van buitenaf en vanaf het pad ernaartoe te zien. Dat pad is gratis. Let op: oudere gidsen en reisteksten beschrijven een bezoek aan het interieur, en dat klopt al jaren niet meer. Wat wel de moeite is: het bospad ernaartoe, ongeveer twintig minuten vanaf de Cesta, dat bijna niemand loopt.

De Passo delle Streghe loopt over de rotsrand

De Guaita en de Cesta zijn verbonden door de Passo delle Streghe, de Heksenpas, een gemetseld pad van ongeveer 300 meter over de kam, met aan één kant een wand van tientallen meters en aan de andere kant uitzicht op het binnenland. Het pad is gratis en dag en nacht toegankelijk; je loopt het in een kwartier. Bij mist en natte kou is het glad en op sommige plekken smal. Dit is het mooiste kwartier van een bezoek aan San Marino, en meteen de reden om vroeg te komen: rond het middaguur is het er dringen.

Bij het Palazzo Pubblico wordt de wacht gewisseld

Aan de Piazza della Libertà staat het Palazzo Pubblico, tussen 1884 en 1894 gebouwd naar een ontwerp van Francesco Azzurri en in de jaren negentig gerestaureerd. Hier zetelen de twee Capitani Reggenti, de staatshoofden die elk halfjaar op 1 april en 1 oktober worden vervangen, en vergadert de Grote en Algemene Raad van zestig leden. Entree voor het gebouw kost enkele euro's; het plein met het Vrijheidsbeeld uit 1876 en de wachtwissel zijn gratis. De ceremonie duurt in het zomerseizoen een paar minuten en trekt een groep die het zicht wegneemt, dus ga aan de zijkant staan. De Basilica del Santo verderop is uit 1836, van Antonio Serra, met acht Korinthische zuilen, en dus neoklassiek in plaats van middeleeuws.

In het centrum rijden geen auto's en de garages liggen eronder

Het oude centrum is autovrij en ligt bovenop de berg. Je parkeert in een van de garages in de flank en loopt of neemt de lift omhoog; parkeren kost 3 tot 6 euro per dag. Vanaf Borgo Maggiore aan de voet gaat ook een kabelbaan in twee minuten naar boven, voor rond de 4,50 euro retour. Dat scheelt een klim van 200 hoogtemeter. Met de auto kun je tot de rand van het centrum rijden, maar het laatste stuk is uitsluitend te voet en steil geplaveid. Bij de Piazzetta del Titano zit het Museo di Stato in het Palazzo Pergami-Belluzzi, met vondsten uit de Etruskische en Romeinse tijd.

San Marino gebruikt de euro maar slaat eigen munten

San Marino is geen lid van de Europese Unie, maar heeft wel een monetaire afspraak waardoor het de euro gebruikt en eigen munten mag slaan. Die munten en de eigen postzegels zijn hier het bekendste souvenir; de republiek zelf gaat volgens de overlevering terug op de steenhouwer Marinus, die zich hier in 301 vestigde. Een set munten kost 15 tot 60 euro bij het staatskantoor en een stempel in je paspoort rond de 5 euro bij het toeristenkantoor. Dat stempel heeft geen juridische betekenis, want er is geen grenscontrole met Italië: je rijdt zonder het te merken San Marino binnen. In de winkels staat verder de San Marinese wijn, met Sangiovese, Biancale en een zoete Moscato.

Praktisch

Vanuit Nederland vlieg je in ongeveer twee uur op Bologna en rijdt daarna 130 kilometer in anderhalf uur. Vanaf Rimini aan de Adriatische kust rijdt een bus in drie kwartier voor rond de 5 euro. Er is in San Marino geen luchthaven en geen spoorlijn. Op 739 meter is het hier 3 tot 6 graden koeler dan aan de kust en waait het vaker, dus neem ook in de zomer een extra laag mee. April, mei, september en oktober zijn de aangenaamste maanden. In juli en augustus is het centrum tussen elf en vier vol met dagbezoekers uit de Italiaanse kustplaatsen.