Friuli-Venezia Giulia, de verborgen parel van Noord-Italië

Friuli-Venezia Giulia grenst aan Oostenrijk en Slovenië

Deze regio in de noordoosthoek van Italië meet ongeveer 7.900 vierkante kilometer, telt rond de 1,2 miljoen inwoners en loopt van de Karnische Alpen tot de Adriatische Zee. Aan de ene kant ligt Oostenrijk, aan de andere Slovenië, en dat is aan de taal, de keuken en de bouwstijl te merken. Van de bergen naar de kust is het nog geen 120 kilometer. Naast Italiaans worden hier Friulaans, Duits en Sloveens gesproken, elk in eigen dorpen. Dit artikel behandelt de streek van noord naar zuid, met entreeprijzen, openingstijden en rijtijden. Italië betaalt met de euro.

Triëst was tot 1918 de haven van het Habsburgse rijk

Deze stad was een eeuw lang de belangrijkste zeehaven van Oostenrijk-Hongarije en werd pas in 1918 Italiaans. Dat verklaart de brede pleinen, de koffiehuizen in Weense stijl en de gevels die je verder in Italië nergens ziet; ook de koffiecultuur is er anders, met eigen namen voor elke bestelling. Het Piazza Unità d'Italia aan het water is gratis en dag en nacht toegankelijk; het geldt als het grootste plein van Europa dat op zee uitkijkt. Reken op een halve dag voor het centrum. Een koffie aan de bar kost hier anderhalf tot twee euro, aan een tafeltje het dubbele.

Miramare staat wit op een rots boven zee

Op een kaap ten noordwesten van Triëst staat dit kasteel, tussen 1856 en 1860 gebouwd voor aartshertog Maximiliaan van Habsburg, die er nauwelijks heeft gewoond omdat hij naar Mexico vertrok en daar werd gefusilleerd. De inrichting staat er nog zoals hij die achterliet. Entree kost rond de 12 euro; het park van 22 hectare is gratis en dagelijks van acht tot een uur voor zonsondergang open. Reken op twee uur. Het water eromheen is beschermd zeegebied waar niet gevist mag worden en waar snorkelen alleen op aangewezen plekken mag, met een gids.

In de Grotta Gigante past een zaal van achtennegentig meter hoog

Achter de kust loopt het kalkplateau van de Karst, vol spleten, dolines en ondergrondse rivieren; het woord karst komt uit deze streek. In een van de grotten ligt een zaal van 98 meter hoog, 167 meter lang en 65 meter breed, met druipstenen die van het gewelf tot op de bodem doorlopen. Entree kost rond de 14 euro en er zijn rondleidingen van een uur, doorgaans elk halfuur tussen tien en zes. Het is er het hele jaar 11 graden; neem een jas mee, ook in augustus. Let op: er gaan ongeveer 500 treden omlaag en weer omhoog, dus dit is niets voor slechte knieën.

De bora waait hier tot boven de 150 kilometer per uur

In de winter valt over dat plateau een koude valwind naar de kust, die volgens het meteorologisch instituut in uitschieters ruim 150 kilometer per uur haalt. In Triëst hingen op de open plekken touwen waaraan voetgangers zich konden vasthouden, en op enkele plaatsen hangen die er nog. De wind waait vooral tussen november en maart en kan dagen aanhouden. Veerdiensten liggen dan stil, terrassen zijn dicht en de wandelpaden op de Karst zijn onbegaanbaar. Wie in die maanden komt moet daarop rekenen; in ruil is het licht dan uitzonderlijk helder en is het zicht over de golf het verst.

In Aquileia ligt een mozaïekvloer van zevenhonderdzestig vierkante meter

Aan de rand van de lagune lag een Romeinse stad die in de vierde eeuw tot de grootste van het rijk hoorde, met naar schatting honderdduizend inwoners. In de basiliek ligt een mozaïekvloer van ongeveer 760 vierkante meter uit die tijd, onder de latere vloer teruggevonden, met vissen, vogels en een strijd tussen een haan en een schildpad. Entree voor de basiliek met vloer en klokkentoren kost rond de 10 euro; het opgravingsterrein met het forum en de haven ernaast is gratis. Volgens Unesco staat het geheel op de werelderfgoedlijst. Vanaf Triëst is het 45 kilometer, drie kwartier rijden; het badplaatsje Grado ligt 10 kilometer verder.

In de Collio groeit vooral witte wijn

Tussen de vlakte en de Sloveense grens ligt een strook heuvels waar overwegend witte druiven staan: de Friulano is naar de streek genoemd, en daarnaast worden Ribolla Gialla en de rode Refosco gemaakt. De grens loopt hier dwars door de wijngaarden, en aan de overkant heet hetzelfde gebied anders. Proeverijen bij een wijnhuis kosten 15 tot 30 euro per persoon en gaan doorgaans op afspraak, van dinsdag tot zaterdag. Tussen de dorpen lopen gemarkeerde paden van 5 tot 12 kilometer. September is de oogstmaand en dan is er weinig tijd voor bezoek; boek ruim vooruit of kom in mei.

De bergen in het noorden zijn ruw en slecht ontsloten

Het noorden bestaat uit de Karnische Alpen en de Friulaanse Dolomieten, met toppen tot ruim 2.700 meter; de hoogste is de Monte Coglians met 2.780 meter. Een deel is natuurpark en de dorpen in de dalen zijn klein en lopen leeg. Toegang tot de paden is gratis. Routes zijn 8 tot 16 kilometer met 700 tot 1.200 meter stijging, en berghutten vragen 25 tot 50 euro voor een overnachting. Hier liep in de Eerste Wereldoorlog het front tegen Oostenrijk-Hongarije; op sommige toppen liggen loopgraven en stellingen nog open en zijn ze met bordjes toegelicht.

Praktisch

Vanuit Nederland vlieg je in ongeveer anderhalf uur op Venetië en rijdt daarna 100 tot 150 kilometer, ruim een uur; er is ook een kleine luchthaven bij Triëst zelf. De treinen langs de kust en naar Udine rijden vaak en zijn goedkoop. Udine heeft fresco's van Tiepolo en in Cividale del Friuli staat een Longobardisch kapelletje op de werelderfgoedlijst. Mei, juni en september geven 20 tot 27 graden. Juli en augustus zijn aan de kust vol en in de vlakte drukkend, met 30 tot 34 graden en hoge luchtvochtigheid; de bergen zijn dan juist aangenaam. In de winter is de kust zacht maar winderig en liggen bij Tarvisio en Sappada de skigebieden open. De ham uit San Daniele en de Montasio-kaas komen uit deze regio.