Lazio, van Rome tot meren en middeleeuwse dorpen

Lazio is meer dan Rome, maar de stad slokt de aandacht op

Lazio beslaat ongeveer 17.200 vierkante kilometer en telt bijna zes miljoen inwoners, van wie er ruim twee en een half miljoen in Rome wonen. Daarbuiten liggen kratermeren, Etruskische grafvelden en dorpen op tufsteenrotsen. Vrijwel alles ligt binnen anderhalf uur van Rome. Dit artikel behandelt de streek buiten de stad, met reistijden, entreeprijzen en openingstijden; voor het Colosseum, het Forum Romanum, het Pantheon, de Sint-Pietersbasiliek met de Vaticaanse Musea, de Galleria Borghese met zijn Caravaggio's en de avonden in Trastevere heb je in de stad zelf al een week nodig.

Het Bolsenameer is het grootste vulkanische meer van Europa

Op ongeveer 100 kilometer van Rome ligt het Bolsenameer, 114 vierkante kilometer groot, ontstaan in de ingestorte krater van de Vulsini-vulkaan en daarmee het grootste vulkanische meer van Europa. Er liggen twee eilandjes in, Bisentina en Martana. Zwemmen is gratis en het water haalt in augustus 24 tot 26 graden; het is er helderder dan aan de Tyrreense kust. Rond het meer liggen dorpen met stranden en steigers, met Bolsena zelf en Montefiascone op de rand van de krater als bekendste. Een boottocht naar de eilanden kost 10 tot 20 euro per persoon en vaart van april tot oktober.

Op het Braccianomeer mogen geen motorboten varen

Dertig kilometer ten noordwesten van de stad ligt het Braccianomeer, een tweede kratermeer van ongeveer 57 vierkante kilometer, dat drinkwater levert aan Rome. Daarom zijn motorboten er verboden en gelden er strengere regels voor bebouwing aan de oever. Zwemmen mag wel, bij de aangewezen stranden van Anguillara Sabazia en Trevignano. Aan de oever staat het Castello Orsini-Odescalchi uit de vijftiende eeuw, te bezoeken voor rond de 12 euro, van dinsdag tot zondag. Met de trein ben je er vanuit Rome in een uur voor enkele euro's.

Civita di Bagnoregio is alleen via een voetbrug bereikbaar

Ten noorden ligt Civita di Bagnoregio op een geërodeerde tufsteenrots, die sinds een aardbeving in de zeventiende eeuw steeds verder afkalft en waar nog maar een handvol mensen permanent woont. Je komt er over een voetbrug van ongeveer 300 meter vanaf Bagnoregio. Entree kost rond de 5 euro; dit was het eerste Italiaanse dorp dat toegang ging heffen. Het is dagelijks toegankelijk. Reken op anderhalf uur inclusief de brug, die stevig klimt. Met een kinderwagen of slecht ter been is die overtocht zwaar. Zuidelijker ligt Calcata in de Valle del Treja op een vergelijkbare rots, sinds de jaren zeventig bewoond door kunstenaars en zonder entree.

Ostia Antica ligt op een half uur met de trein

Aan de riviermonding liggen met Ostia Antica de resten van de havenstad die Rome van graan voorzag en waar op het hoogtepunt tienduizenden mensen woonden. Er staan appartementenblokken, badhuizen, een theater en mozaïekvloeren. Entree kost rond de 18 euro en het terrein is van dinsdag tot zondag open, in de zomer tot in de avond. Met de trein ben je er vanuit het centrum van Rome in een half uur voor het stadstarief. Reken op drie tot vier uur, want het terrein is groot en er is weinig schaduw. Noordelijker langs de kust staat het kasteel van Santa Severa met de voeten in het zand.

Villa d'Este in Tivoli heeft fonteinen zonder pompen

Op 30 kilometer ligt in Tivoli de Villa d'Este, vanaf 1550 gebouwd voor kardinaal Ippolito II d'Este, met een tuin vol fonteinen die zonder pompen werken: het water komt uitsluitend op zwaartekracht uit de heuvel erboven. Sinds 2001 staat de tuin op de werelderfgoedlijst van UNESCO. Entree kost rond de 15 euro en het is van dinsdag tot zondag open. In dezelfde plaats liggen met Villa Adriana de resten van het landgoed dat keizer Hadrianus in de tweede eeuw liet bouwen, sinds 1999 eveneens werelderfgoed en apart te bezoeken voor rond de 12 euro. Samen zijn ze een volle dag, en de treinreis vanuit Rome duurt een uur.

De Etruskische grafheuvels zijn ouder dan Rome zelf

Aan de kust ten noordwesten liggen bij Cerveteri de Banditaccia-necropolis en bij Tarquinia de beschilderde graven van de Etrusken, met ronde grafheuvels waarin kamers zijn uitgehakt die als woonhuizen zijn ingericht. Ze dateren uit de negende tot de derde eeuw voor Christus en staan sinds 2004 op de werelderfgoedlijst. Entree kost rond de 10 euro per terrein en ze zijn van dinsdag tot zondag open. Reken op twee uur. De musea in beide plaatsen tonen de vondsten, al staan de bekendste stukken in Rome, wat je vooraf moet weten om niet teleurgesteld te zijn.

Viterbo heeft een pausenpaleis en warme bronnen

Zeventig kilometer noordelijk ligt Viterbo, waar de pausen in de dertiende eeuw enkele decennia zetelden; het Palazzo dei Papi uit 1266 staat er nog, met de middeleeuwse wijk San Pellegrino van tufsteen eromheen en de Cimini-heuvels erachter. Rondlopen is gratis en het paleis vraagt enkele euro's. Buiten de stad komt zwavelhoudend water van rond de 40 graden uit de grond; er is een vrij toegankelijke bron waar je zonder voorziening in kunt, en een badhuis dat 20 tot 35 euro per dag vraagt. De geur van zwavel hoort erbij. Op 3 september dragen honderd mannen bij de Festa di Santa Rosa een verlichte toren van bijna dertig meter door de straten, wat op de lijst van immaterieel erfgoed staat.

Praktisch

Vanuit Nederland vlieg je in ongeveer twee uur en twintig minuten op Rome; treinen vanaf de hoofdstad bedienen de meeste plaatsen in dit artikel binnen anderhalf uur, voor 5 tot 12 euro. Italië betaalt met de euro en op de snelwegen geldt tol. April, mei, september en oktober zijn de aangenaamste maanden met 18 tot 27 graden. In juli en augustus is het 33 tot 37 graden en zijn de opgravingen zonder schaduw zwaar, waardoor de meren dan de betere keuze zijn. Let op de milieuzones in de stadscentra, waar boetes maanden later thuis aankomen.