Wat te doen in Bologna met bogen, boeken en bolognese

Bologna heeft drie bijnamen en die verklaren de stad

De Bolognezen noemen hun stad la dotta, la grassa, la rossa: de geleerde, de vette en de rode. Die drie woorden dekken vrijwel alles: de oudste universiteit van Europa, een keuken die om vlees, boter en verse pasta draait, en de kleur van de baksteen waarin het hele centrum is opgetrokken. Alle drie zijn ze te zien op één dag lopen, want het centrum binnen de oude poorten meet nog geen 2 bij 2 kilometer. Dit artikel gaat die drie langs, met prijzen, openingstijden en afstanden erbij. Italië betaalt met de euro.

De universiteit bestaat sinds 1088

De universiteit van Bologna gaat volgens haar eigen archieven terug tot 1088 en is daarmee de oudste die onafgebroken in bedrijf is gebleven. Ze is ouder dan de meeste gebouwen die je hier ziet, en de stad is er letterlijk omheen gegroeid; de studentenwijk rond de Via Zamboni is nog altijd het rumoerigste deel van het centrum. Dat verklaart ook de portico's: om studenten te huisvesten werden bovenverdiepingen over de straat heen uitgebouwd, en die uitbouw moest ergens op rusten. De overdekte galerijen zijn dus geen versiering maar het gevolg van een woningtekort uit de middeleeuwen.

Het Archiginnasio hangt vol met zesduizend wapenschilden

Tussen 1562 en 1563 kreeg de universiteit haar eerste vaste onderkomen: het Archiginnasio, vlak naast de Piazza Maggiore en tegen de flank van de Basilica di San Petronio aan gebouwd. Op de muren, de trappen en de plafonds zitten ongeveer 6.000 geschilderde en gebeeldhouwde wapens van studenten en bestuurders, vanaf de zestiende eeuw. Het is een van de grootste heraldische verzamelingen ter wereld en je loopt er gratis doorheen. De bibliotheek erin is nog steeds in gebruik; de binnenplaats en de gangen zijn vrij toegankelijk tijdens openingstijden, doorgaans van 10.00 tot 18.00 uur.

In het anatomisch theater werd op mensen gesneden

In datzelfde gebouw zit een zaal die in 1637 volledig in sparrenhout is gesneden naar ontwerp van Antonio Levanti, met een marmeren snijtafel in het midden en de Spellati, twee gevilde figuren die Ercole Lelli in 1734 maakte en die het spreekgestoelte dragen. Hier gaf de universiteit anatomieles op echte lichamen, onder toezicht van een geestelijke die kon ingrijpen als er ketterse dingen werden gezegd. De zaal werd bij het bombardement van januari 1944 verwoest en daarna uit de teruggevonden stukken herbouwd. Een kaartje kost een paar euro en je bent er in twintig minuten doorheen.

Het centrum telt achtendertig kilometer overdekte galerij

Bologna heeft ongeveer 38 kilometer portico in de binnenstad en ruim 60 kilometer als je de buitenwijken meetelt; twaalf van de belangrijkste stukken staan volgens Unesco sinds 2021 op de werelderfgoedlijst. Je kunt bijna het hele centrum door lopen zonder in de zon of de regen te komen. De langste is de Portico di San Luca, die over 3.796 meter en 666 bogen naar de bedevaartskerk op de Colle della Guardia klimt. Dat is met afstand de langste ter wereld en het is een klim van ongeveer anderhalf uur, met 200 meter hoogteverschil. Boven is de toegang tot de basiliek gratis.

De ragù is officieel vastgelegd

Wat wij spaghetti bolognese noemen, staat hier op geen enkele kaart. Het gerecht is tagliatelle al ragù: brede verse eierlinten met een vleessaus die drie tot vier uur stooft. De officiële receptuur is in 1982 gedeponeerd bij de kamer van koophandel van de stad en in 2023 herzien. Daarnaast zijn er tortellini, die traditioneel in kapoenbouillon gaan en niet in room, en mortadella, de worst waar de stad haar bijnaam la grassa aan dankt. Reken op 10 tot 14 euro voor een bord pasta in een gewone trattoria en op 4 tot 6 euro voor een glas Sangiovese of Pignoletto.

De Quadrilatero draagt de namen van oude ambachten

Direct naast de Piazza Maggiore ligt een blok van ongeveer 200 bij 200 meter met smalle straatjes waar sinds de middeleeuwen de markt zit. De namen verraden wat er verkocht werd: Via Pescherie Vecchie is de oude visstraat, Via Drapperie de lakenstraat, Via Orefici de goudsmidstraat. Er zitten nog steeds vishandels, kaaswinkels en groentekramen tussen de eetadresjes. Ga er tussen 8.00 en 13.00 uur heen als je de markt wilt zien en na 18.00 uur voor het aperitivo; dat zijn twee verschillende wijken op dezelfde plek. Iets noordelijker ligt de overdekte Mercato delle Erbe met eetstalletjes.

Drie dingen die de meeste bezoekers missen

In de vloer van de Basilica di San Petronio ligt een messing meridiaanlijn van 66,8 meter die de sterrenkundige Cassini er in 1655 in liet aanbrengen; door een gaatje in het gewelf valt rond het middaguur een lichtvlek op de lijn. De kerk is gratis toegankelijk en de gevel is nooit afgebouwd. Aan de Via Piella zit een luikje in de muur waarachter een kanaal ligt: Bologna had een uitgebreid stelsel van waterwegen dat later grotendeels is overkluisd. En aan de Piazza Santo Stefano staat een complex van kerken uit verschillende eeuwen tegen elkaar aan, dat de zeven kerken wordt genoemd en dat gratis te bezoeken is.

Praktisch en wanneer je komt

Het centrum is compact en grotendeels autovrij; van het station naar de Piazza Maggiore loop je in ongeveer 20 minuten. Bologna is het spoorknooppunt van Noord-Italië, met Florence op iets meer dan een halfuur en Modena en Ferrara op een halfuur. Musea zijn hier doorgaans op maandag gesloten en keukens openen 's avonds pas rond 19.30 uur. Let op: de torens aan de Piazza di Porta Ravegnana zijn sinds oktober 2023 gesloten wegens stabilisatiewerk aan de Garisenda; ook de Asinelli van 97 meter kun je voorlopig niet beklimmen. April, mei, september en oktober zijn de beste maanden; in juli en augustus loopt het in de Povlakte op tot boven de 33 graden en in de winter is het klam en mistig rond de 4 graden.